8 numaralı Adana Şer’iyye Sicili (H.1247-1249 / M.1832-1834-S.101-163) transkripsiyon ve değerlendirme

Bu çalışma, Osmanlı taşrasının mühim bir parçası olan şer‘iyye sicillerinden 8 numaralı Adana Şer‘iyye Sicili’ni merkeze alarak 1832-1834 (H.1247-1249) yılları arasındaki Adana Eyaleti’nin kurumsal, toplumsal, ekonomik ve kültürel yapısını ortaya koymayı hedeflemiştir. Kadıların nezaretinde tutulan ve dönemin toplumsal yapısını yansıtan şer‘iyye sicilleri, sadece yargı kararlarını değil; aynı zamanda gündelik yaşamdan iktisadi faaliyetlere, devlet-halk ilişkilerinden şehir fiziki yapısına kadar pek çok alana dair birinci elden veriler sunmaktadır. 8 Numaralı Adana Şer’iyye Sicili’ndeki veriler; Adana’nın mütesellimlik sistemiyle idare edildiğini, şehirde çok sayıda mahalle, han, bağ evinin varlığını ve mahalle adlarını; meslek gruplarını, aşiret yapılarını, vakıfları tespit etme olanağı sunmaktadır. Üretim açısından zengin olan bölgede pamuk, buğday, arpa ve tütün gibi ürünlerin ekimi ve ticareti yapılmakta; bazı dönemlerde İstanbul’a ve kıtlık yaşayan bölgelere zahire gönderildiği görülmektedir. Sicil kayıtları, narh sistemi, mukataa düzeni, vakıf uygulamaları ve esnaf teşkilatı gibi ekonomik yapıyı destekleyen mekanizmaları da yansıtmaktadır. Tereke kayıtları ise halkın yaşam standardı, tüketim alışkanlıkları ve sosyo-ekonomik durumuna dair veriler sunmaktadır. Ayrıca sicil kayıtlarında geçen şahıs adları, unvanlar, lakaplar ve cemaat isimleri üzerinden çok kültürlü bir yapı gözlemlenmekte; gayrimüslimlerle Müslümanların birlikte yaşadığı ve mahkemelerde eşit şekilde temsil edildiği anlaşılmaktadır. Askerî sevkiyat, menzilhane yapıları, ulaştırma ve yol onarımları gibi unsurlar da devletin taşradaki organizasyon gücünü ortaya koymaktadır. Bu yönüyle 8 numaralı Adana Şer‘iyye Sicili, yalnızca bir yargı defteri değil; dönemin Adana’sını birçok yönüyle anlamaya imkân veren çok katmanlı bir tarihî kaynak niteliğindedir.