Abbâsîlerin ilk yüzyılında hâciplik teşkilatı ve hâcipler

İslam kurumları tarihinin teşekkülü süreci içerisinde Abbâsî döneminin önemli bir yeri vardır. Bu dönemde İslâm kültür ve medeniyet kurumları gelişmiş ve şekillenmiştir. Devlet kurumları içinde en üst makam vezirlik olup, onun akabinde etkin ve etkili kurumların başında hâciblik gelmiştir. Geçmişte halife ve devlet adamlarına yönelik yapılan suikastler, hâciblik kurumunu önemli hale getirmiştir. Bu nedenle hâcibler, saray bürokrasisinin vazgeçilmez unsuru haline gelmişlerdir. Görev ve yetkileri dönem dönem değişmiş olsa da, ilk dönemde bazı hâciblik yapan kişilerin devlet yönetiminde etkili olduğu örnekler verilerek anlatılmaya çalışılmıştır. İslâm Tarihi kaynakları ve bu konuda yapılan araştırmalardan faydalanılarak fonksiyonel olarak hâciblik kurumu ve etkili olduğunu düşündüğümüz bazı hâciblerin hayat hikâyeleri üzerinden devlet yönetimindeki etkinlikleri ana hatlarıyla ele alınmıştır. Abbâsîlerin ilk yüzyılında, üst düzey devlet görevlerinde bulunan Rebî' b. Yûnus, Fazl b. Rebî' ve Eşnâs et-Türkî gibi isimler hâciblik de yapmışlardır. Yine Abbâsîlerin ilk yüzyılında genelde Türklerin yükselebildikleri en üst makam hâciblik olmuştur. Bu hâcibler maharetiyle Türkler, komutanlık ve valilik gibi görevlere getirilmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Abbâsî Devleti, İlk Dönem Halifeleri, Hâciblik Teşkilatı, Hâcibler