Ailevi hiperkolesterolemili hastalarda teori temelli bireysel danışmanlık girişiminin etkinliğinin değerlendirilmesi

Amaç: Ailevi hiperkolesterolemili hastalarda "Transteoretik Model"in değişim aşamaları temelinde geliştirilen "Bireysel Danışmanlık Girişimi"nin yaşam şekli değişikliklerini sağlamada, hastalık yönetiminde ve klinik parametreler üzerinde etkinliğini değerlendirmektir. Yöntem: Randomize kontrollü deneysel bir çalışma olarak planlanan araştırmanın evrenini, Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Kardiyoloji Anabilim Dalı Lipid Polikliniği'nde takibi yapılan hastalar oluşturmuştur. Hastalar eğitim durumu ve koroner arter hastalığı varlığına göre gruplandırıldıktan sonra basit rastgele randomizasyon yapılarak girişim ve kontrol grupları belirlenmiş ve araştırmaya dahil edilme ölçütlerine uyan 120 hasta (60 girişim, 60 kontrol) araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Araştırma verileri; "Hasta Tanıtım Formu", "Beslenme Alışkanlıkları ve Günlük Besin Tüketim Sıklığı Tanılama Formu", "Uluslararası Fiziksel Aktivite Anketi, Modifiye Morisky Uyum Ölçeği", "Davranış Değişim Aşaması Tanılama Kısa Soru Formu", "MacNew Yaşam Kalitesi Ölçeği", "Öz Etkililik-Yeterlilik Ölçeği", "Yapılandırılmış Telefon Görüşme Formu" kullanılarak toplanmış ve girişim grubundaki hastalara Ailevi Hiperkolesterolemi Bilgilendirme Kitapçığı verilmiştir. Veriler; ilk izlem (0. hafta), ara izlem (12. hafta) ve son izlem (24. hafta) olmak üzere üç aşamada toplanmıştır. Araştırma kapsamında girişim grubu ile yapılan altı bireysel danışmanlık görüşmesinden iki tanesi yüz yüze görüşme, dört tanesi de telefon görüşmesi şeklinde yapılmıştır. Telefon izlemlerinde; davranış değişiminin hedeflendiği beslenme, fiziksel aktivite ve tedavi uyumu alanlarına yönelik sorular sorulmuştur. İstendik davranış değişikliklerini sağlamak ve motivasyonu arttırmak amacıyla belirlenen zamanlarda (altı kez) araştırmacı tarafından sms/e-posta ile hatırlatıcı mesajlar gönderilmiştir. Verilerin analizi SPSS 21.0 paket programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Sonuçlar %95 güven aralığında ve anlamlılık p<0.05 düzeyinde değerlendirilmiştir. Bulgular: Girişim grubundaki hastaların %93.3'ünü, kontrol grubunun ise %92.5'ini heterozigot hastalar oluşturmuştur. Gruplararası homojen bir dağılım sağlanmıştır. İlk izlemde girişim grubunda tam tahıllı ekmek tüketen hasta oranı, ara izlem ve son izlem süreçlerinde artış göstermiş ve izlem zamanları arasında oluşan fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Girişim grubundaki hastaların yumurta ve doymuş yağ (katı/hayvansal) tüketim sıklıkları izlem verileri ve girişim-kontrol grubu hastaların son izlem verileri arasındaki farklar, istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Girişim grubu hastalarının fiziksel aktivite ve tedavi uyum düzeyleri izlem zamanlarına göre değerlendirildiğinde; gruplararası son izlem verilerinin karşılaştırılmasında ve davranış değişimi aşamalarında istatistiksel olarak anlamlı farklar bulunmuştur. Yaşam kalitesi ölçeği toplam puanları açısından her iki grubun son izlem verileri arasında istatistiksel açıdan anlamlı fark bulunmamıştır. Ancak girişim grubunda yaşam kalitesinin fiziksel, duygusal ve sosyal alt boyut puan ortalamalarında bazı izlem zamanları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklar bulunmuştur. Girişim grubundaki hastaların öz etkililik-yeterlilik ölçeği alt boyutlarından "engellerle mücadele" dışındaki alt boyutlarda puan ortalamaları açısından izlem zamanları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamıştır. Hastaların sigara kullanım durumunda ilk izlem-son izlem ve ara izlem-son izlem süreçlerindeki fark istatistiksel açıdan anlamlı saptanmıştır. Girişim ve kontrol grubundaki hastaların son izlem klinik parametreleri arasındaki farkın karşılaştırılmasında; girişim grubunda BKİ, total kolesterol, LDL-K ve trigliserid düzeyleri daha düşük bulunmuş olup, iki grup arasında istatistiksel açıdan anlamlı fark saptanmıştır. Son izlem kan basıncı değerlerinin gruplararası karşılaştırılmasında, istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmuştur. Sonuç: Transteoretik Model'in değişim aşamaları temelinde gerçekleştirilen bireysel danışmanlık girişiminin ailevi hiperkolesterolemili hastalarda yaşam şekli değişikliklerini sağlamada (beslenme ve fiziksel aktivite), tedavi uyumunda ve hastalık için önem taşıyan klinik parametrelerin (BKİ, total kolesterol, LDL-K ve kan basıncı) kontrolünde etkin olduğu belirlenmiştir.