Akıl ve akıl dışılık dikotomisinde damgalamanın görünümleri: 2000 ve sonrası popüler Türk sinemasında delilik temsilleri

Birçok epistemolojiyi bünyesinde barındırmakla beraber bir düzen meselesi olan akıl, insanlık tarihinde süregelen egemenlik kurma mücadelesiyle şekillenmiştir. Bu durum normallik biçimlerini inşa ederek idealize edilmiş yapının dışına çıkanları anormallikle tanımlamıştır. Bedeniyle veya davranışıyla idealize edilen rollerin dışına çıkanların varoluşsal bir bunalıma sürüklendiği süreçte, anormal olarak tanımlananların damgalanmasıyla birlikte güç ilişkilerinin ortaya çıktığı söylenebilir. Çünkü damgalananlar, genellikle güçsüzleri tanımlamakta ve damgalama ekseninde beden, güç ve iktidar yapısı söz konusu olmaktadır. Özellikle sağlık ve ayrımcılık arasındaki ilişki sonucunda meydana gelen damgalama biçimleri, delileri de içerisinde barındırmakta ve onlar, genellikle bedeniyle ya da davranışıyla idealize edilen ortak akla uymadığından dolayı aklını kaybedenler kategorisine yerleştirilmektedir. Bu durum, toplumsal ve kültürel bir temsil aracı olan sinemaya konu olmakta ve sinemada delilik temsilleri genellikle damgalayıcı söylemler çerçevesinde üretilmektedir. Böylece sinemada damgalanan deliler: gülme, alay edilme, aşağılanma, dışlanma, küçümsenme, fiziksel şiddete maruz kalma, acınma, iktidar kaybına uğrama vb. gibi durumlarla görünür kılınmakta ve deliliğin damgalanması güç ilişkileri çerçevesinde yeniden inşa edilmektedir. Bu çalışmada akıl ve akıl dışı dikotomisi ekseninden hareketle, 2000 ve sonrası popüler Türk sinemasında deliliğin nasıl damgalandığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla 2000- 2019 yılları arasında Türk sinemasında en çok izlenen filmlerden ilk üçe giren ve deli karakterinin başrolde olduğu filmler belirlenmiştir. Bu doğrultuda Vizontele (2001), Mucize (2015) ve Yedinci Koğuştaki Mucize (2019) filmlerindeki delilik temsilleri Goffman'ın damgalama teorisiyle incelenmiştir. Goffman'ın, beden üzerindeki tahakküm yapısını güç ve iktidar ilişkileri açısından yeterince ele almaması bakımından Turner, Bourdieu ve Foucault'un görüşlerinden de yararlanılmıştır. Hermeneuitik bir yaklaşımdan hareketlenen bu çalışmada, nitel araştırma desenlerinden durum çalışması modeli kullanılmış ve bulgular çok modlu eleştirel söylem çözümlemesiyle çözümlenmiştir. Çözümleme sonucunda filmlerdeki deli olarak tanımlanan karakterlerin toplum içerisinde yaşadığı; ancak normal olarak inşa edilen güç/akıllı tarafından aşağılandığı, alay edildiği ve damgalandığı görülmüştür. Ayrıca bu deliler, toplumsal yapı bağlamında kısmen farklı biçimlerde kodlanmış; ancak damgalanmanın izleri hemen her zaman varlığını sürdürmüştür. Bununla birlikte bu karakterler: saf, masum, yardıma muhtaç, güçsüz ve komik şekillerde temsil edilmiş ve bu durum normal olanların gücünü ve üstünlüğünü göstermiş; bir ayrıştırma biçimini inşa etmiştir. Aynı zamanda bu filmlerdeki delilerin hem erkek olması hem de kusurlu bir bedeni temsil etmesi bakımından bu karakterlerin aklın sınırlarından uzaklaştırıldıkları ve eril güç kaybına uğrayarak bir tür iktidar kaybı yaşadıkları ortaya çıkarılmıştır. Bunun yanı sıra çözümlenen bazı filmlerde engellilerin, deli adı altında genel bir kalıba sıkıştırılarak damgalandığı ve engellilere yönelik yanlış bir algının oluşturulduğu görülmüştür. Dolayısıyla çözümlenen filmlerde deliliğin, tıbbi açıdan gerçek semptomlarına yeterince yer verilmediği; yani deliliğin hastalık hakkında herhangi bir bilgi vermek için değil daha çok toplumsal düzen, doğru veya yanlış hakkında fikir sunmak amacıyla kullanıldığı bulgulanmıştır. Bununla beraber çözümlenen filmlerde toplumu kontrol etmenin deliyi dışlamakla da mümkün olduğu anlaşılmış ve damgalamaya maruz kalan delilerin metaforik bir biçimde normal olanın inşası için kullanıldığı tespit edilmiştir.