Ali Şîr Nevâyî'nin Nevâdirü'ş-Şebâb adlı divanında deyimler

Deyim, toplumların kültürünü, inancını, hayata bakışını yansıtan en küçük birimlerdir. Dilin işleyişi içerisinde deyim gibi anlatımı özlü ve etkili bir şekilde verecek yapılara ihtiyaç duyulur. Birçok dilde olduğu gibi Türkçede de oldukça fazla deyim bulunmaktadır. Deyimler bir milletin tarihiyle ilgili ipuçları da verebilir. Örneğin, Bugün Mahmud olmadan yarın Ayaz olmayı iste- deyimine bakıldığında söz konusu olan Mahmud ve Ayaz, Gazne devletinin hükümdarı Gazneli Mahmud ve onun sadık hizmetkârı Ayaz'dır. Bu tarihi şahsiyetler üzerinden tasavvufî olarak saf ve karşılıksız bağlılık ve kulluk ile ilgili düşünce işaret edilir. Bir deyimle beraber hem tarihi şahsiyetleri hem o toplumun inancıyla ilgili küçük de olsa bilgi sahibi olmak oldukça kıymetlidir. Bu çalışmada, Çağatay yazı dilinin gelişiminde büyük katkıları olan Ali Şîr Nevâyî'nin gençlik yıllarında kaleme aldığı Nevâdirü'ş-Şebâb adlı divanında geçen deyimler kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Metin Karaörs tarafından doktora tezi olarak hazırlanan ve basımı yapılan Nevâdirü'ş-Şebâb, Nevâyî'nin ikinci divanıdır. Şairin bu ikinci divanı, yirmi ile otuz beş yaşlarındaki gençlik çağına ait duygu ve düşünceleriyle, bu devirdeki ova ve bozkırlarda yaşadığı olaylardan hareketle, at sevgisi, çevgan ve cirit oyunu gibi Türklerin millî örf ve âdetleriyle, yiğitlerle karşılıklı konuşmalarıyla, sadece gençlik döneminde sahip olduğu değerlerle, gençlik çağının gariplikleriyle yazılmış şiirlerden meydana gelmiştir. 551 gazel ve ek olarak çeşitli şiirlerle birlikte 5417 beyitten oluşan bu hacimli eser, deyim varlığı açısından da önemli veriler sunar. Şimdiye kadar Nevâdirü'ş-Şebâb'ın tamamını içeren bir çevirisi yapılmamıştır. Nevâyî gibi dili anlam yönünden katmanlı, şiirleri mecazla süslü olan bir şairin, yazmış olduğu bu eserde deyimlerin geçtiği beyitler en az anlam kaybıyla Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Üzerinde inceleme yapılan eserin ilk bölümünde 1000' dan fazla deyim tespit edilmiş, Türkiye Türkçesine aktarılarak alfabetik olarak sıralanmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise bu deyimlerle ilgili üç farklı dizin yapılmıştır. Deyimlerin çağrıştırdığı kavram alanlarına göre hazırlanan ilk dizin 64 başlıktan meydana gelir. İkinci dizin, "kurucu adlar", üçüncü dizin ise "kurucu eylemler" dizini olarak verilmiştir. Son olarak inceleme bölümünde elde edilen veriler tezin sonuç kısmında çeşitli tablolar aracılığıyla değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Ali Şîr Nevâyî, Nevādirü'ş-Şebāb, Deyimler, Aktarma.