Alt ekstremite amputelerinde ikili göreve ait akut etkilerin incelenmesi

Bu çalışma, alt ekstremite amputelerinde ikili göreve ait akut etkileri incelemeyi ve sağlıklı kontroller ile kıyaslamayı amaçlamaktadır. Çalışmaya, alt ekstremite amputasyonuna sahip 16 katılımcı ile benzer demografik özelliklerde seçilen 16 sağlıklı katılımcı olmak üzere toplam 32 gönüllü katıldı. Fonksiyonel değerlendirme; 2 Dakika Yürüme Testi (2DYT), Zamanlı Kalk Yürü Testi (ZKYT) ve Fonksiyonel Uzanma Testi (FUT) ile; bilişsel değerlendirme ise Stroop Testi TBAG Formu (ST), İz Sürme Testi (İST) ve Nelson El Reaksiyon Testi ile yapıldı. Otonom sinir sistemi ölçümleri POLAR H10 cihazı kullanılarak gerçekleştirildi. Katılımcılar, birinci görev olarak 2DYT'ni, ikinci görev olarak ise eş zamanlı bilişsel ve motor görevleri yerine getirdi; tüm değerlendirmeler ikili görev öncesinde ve sonrasında uygulanarak elde edilen sonuçlar karşılaştırıldı. Tüm verilerin analizinde SPSS v.26 (SPSS Inc., ABD) yazılımı kullanıldı. Kategorik veriler χ² testi ile değerlendirildi. Normal dağılım göstermeyen veya sıralı verilerin analizinde, grup içi karşılaştırmalar için Wilcoxon testi, gruplar arası karşılaştırmalar için Mann-Whitney U testi kullanıldı. Normal dağılım gösteren sayısal verilerin analizinde, grup içi karşılaştırmalarda eşleştirilmiş örneklem t-testi, gruplar arası karşılaştırmalarda ise bağımsız örneklem t-testi uygulandı. Tüm analizlerde anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edildi. Ampute grubunda, ikili görev sonrası fiziksel performans testlerinden ZKYT süresinde istatistiksel olarak anlamlı bir düşüş, FUT mesafesinde ise istatistiksel olarak anlamlı bir artış gözlendi. Bilişsel değerlendirmelerde ST 1 süresi, ST 3 ve İST A1 süresi anlamlı düzeyde düştü ancak ST 3 düzeltme sayısında anlamlı bir artış kaydedildi. Otonom sinir sistemi yanıtlarından kalp hızı ve sempatik sistem aktivitesini yansıtan SNS İndeks anlamlı artış gösterirken parasempatik sistem aktivitesini yansıtan PNS İndekste ise anlamlı azalma kaydedildi. Kontrol grubunda ise ikili görev sonrası fiziksel performans testlerinden ZKYT süresi istatistiksel olarak anlamlı şekilde azalırken, FUT mesafesi arttı. Bilişsel performans değerlendirmelerinde, ST'nin 1., 3., 4. ve 5. bölüm süreleri ile İz Sürme Testi A1, A2, B1 ve B2 sürelerinde istatistiksel olarak anlamlı düşüş gözlendi; ayrıca B Formu - A Formu süre farkında da anlamlı azalma kaydedildi. Ancak, otonom sinir sistemi değerlendirmelerinde ikili görev öncesi ve sonrası arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı. Her iki grupta da denge parametrelerinde istatistiksel olarak anlamlı fark gözlenirken, gruplar arası karşılaştırmada yalnızca ZKYT süresinde ampute grup lehine anlamlı fark saptandı. Bu bulgu, ikili görev uygulamasının dinamik denge üzerinde daha belirgin bir etki yarattığını düşündürmektedir. Sonuçlar, ikili görev uygulamasının her iki grupta da özellikle dikkat ve yürütücü işlevleri akut olarak artırdığını gösterdi. Ancak ampute bireylerde ST'de inhibisyon yükü arttıkça hata yapma eğilimi yükseldi ve bilişsel kazanımlar daha sınırlı kaldı. İki grup arasında yalnızca bilişsel değerlendirmelerden İST A1 süresinde ampute grup lehine ve otonom sinir sistemi değerlendirmelerinden PNS indeksinde ise kontrol grubunun lehine anlamlı fark saptandı. Bu bulgular, ikili görev uygulamasının temel düzeyde bilişsel hız ve görsel-motor işleme becerileri üzerinde etkili olabileceğini ancak ampute bireylerin kısa süreli stres karşısında parasempatik dengeyi sürdürmekte güçlük yaşayabileceğini düşündürmektedir. Alt ekstremite amputelerinde motor becerilere ek olarak bilişsel işlevleri destekleyen ve otonom sinir sistemi regülasyonunu hedefleyen bütüncül yaklaşımların gerekliliğine işaret etmektedir.