Alternatif aktivist medya yaklaşımıyla belgeselin yeniden dolayımı

Yeni medya iletişim teknolojilerin sağladığı teknik olanaklar ve sosyal ağların sunduğu ortam ile dönüşüme uğrayan belgesel film, artık tek bir medyumla sınırlı kalmaktan öte medyumlar arası yer değiştiren bir araştırma projesi olarak tanımlanmaktadır (MIT Open Documentary Lab, 2023). Klasik endüstriyel uzun metraj belgeseller yerini belgesel üretim araçlarının ve bir medyum olarak belgeselin geniş ve görünmez bir ağ oluşturarak bireyler ve gruplar arasında paylaşıldığı yeni pratiklere bırakmaktadır (Zimmermann & De Michiel, 2017). Katılım ve ortaklaşa üretime sıklıkla başvuran "yeni" medya belgeselleri fiziksel alanda gerçekleşebileceği gibi örnekleri interaktif ya da veri tabanı belgesellerinde görülen dijital müşterekleşme pratikleriyle de hayata geçirilebilir (Aguayo, 2019). Bu çalışma devlet medyası ve ticari medyaya alternatif olarak sivil toplumla birlikte üretim yapan belgeselcilerin, mücadelesi verilen hak alanlarında mesajlarını sivil alanla nasıl ortaklaştırıp dolayımladığını araştırmaktadır. Devlet medyası ve özel ticari medya arasında "üçüncü ses" diye tanımlanabilen alternatif medyaya (Servaes, 1999) ayrıca sivil toplumun bir parçası olarak yaklaşmak mümkündür (Bailey vd. 2015). Sosyal ağların ve yeni medya teknolojilerinin arabuluculuk ettiği karşılaşmalarla kendileri de birer içerik üreticisine dönüşen sivil toplum örgütlerinin (Özgün Özçer, Birebir Online Görüşme, 25 Nisan 2023) ürettikleri mesaj, kimi zaman eski medyanın kimi zamansa yeni medyanın olanaklarını kullanılarak dolayımlanmaktadır. Sivil toplum kuruluşlarının maddi imkanları ve insan kaynağı, uzun metraj belgesellere üretim sürecinde kaynak bulmakta zorlanan ve konvansiyonel gösterim ağları sınırlı belgeselcilere, savundukları değerleri ve dünya görüşlerini ortaklaştırarak anlatabilecekleri alternatif taktiksel bir üretim ve dağıtım modeli sunar. Çalışma; Jay David Bolter ve Richard Grusin'in (1999) "Medyum, yeniden dolayıma sokandır." düşüncesinden yola çıkmaktadır. Alternatif aktivist yeni medya belgesellerinde yeni olanın ne olduğunu araştırabilmek adına; herhangi bir medyanın teknik, sosyal ve ekonomik bağlamlardan oluşan bir ağ olduğu ve bu ağı bir teknoloji olarak medyumun ördüğünü savunan Bolter ve Grusin'in bu görüşü, bu çalışmada bir medyum olarak belgeselin oluşturduğu ağ ile örneklenmektedir. Bu kuramsal altyapı ve yöntemsel bakış açısından yola çıkan çalışma, çeşitli formlarda belgesel üreten sivil toplum alanının medyumla kurduğu ilişkiyi örneklerken, eyleyenleri yaklaşık iki yıl süren araştırma süreci boyunca karşılaştığı sivil toplum ve belgesel aktörleri arasından seçmiştir. Çalışma sahası, Temmuz 2021 ile Ekim 2022 tarihleri arasında sivil toplum kuruluşlarının atölyelerinde karşılaşılan belgeselci sivil toplumcu aktörlerden oluşturulmuştur. Çalışmanın dayanaklarından olan Sitüasyonizm akımına dahil olan sanatçılar; belirli bir çevrenin bireylerin duyguları ve düşünceleri üzerindeki etkilerini araştırmak adına "dérive" isimli hedefsizce sürüklenmeye dayalı yürüyüşler yapardı (Bishop, 2018). Bu çalışma; dérive ve bu yürüyüşleri haritalayan psikocoğrafya tekniğini bir yöntem olarak benimser, ancak bu kez yürünen bir şehirden ziyade sivil toplum alanının belgeselcilerle kesiştiği medyumlar arası yer değiştirmeyle örülen estetik, politik, teknik ve sosyal ağdır. Bu yöntemle örneklemi pratiğin ve pedagojinin içindeyken karşılaşılan ve gözlemleme şansı bulunan aktörlerden oluşturmak, seçilen sosyal faillerin anlam dünyalarını ve estetik, politik ve ekonomik kaygılarını yakından görme olanağı vermiştir. Ayrıca seçim alanına alınan sivil toplum aktörleri ve belgeselcilerle Nisan 2023 ile Mayıs 2023 tarihleri arasında çoğunluğu online ve 40-70 dakika uzunluğunda yarı yapılandırılmış on iki görüşme yapılmıştır. Bahsi geçen görüşmecilerin listesi şu şekilde sıralamaktadır: Gazeteci ve Gezegen 24 eski editörü Özgün Özçer, akademisyen ve Açık Açık Derneği'nin kurucusu Itır Erhart, NewsLabTurkey: Dijital Medya Araştırmaları Derneği kurucusu ve akademisyen Sarphan Uzunoğlu, Şahintepe Halk Dayanışması mücadelecilerinden ve aynı zamanda ikisi de belgeselci Özgür Cihan Uçar ile Yasin Serindere, Kültürhane Mersin'in kurucularından ve Mekânda Adalet Derneği üyesi Ulaş Bayraktar, Mekânda Adalet Derneği Çevre Adaleti Programı asistanı Cemre Kara, Karşı Sanat Çalışmaları kurucularından Ezgi Bakçay, Roofcoliving direktörü Emre Güzel, belgeselci Volkan Işıl, belgeselci ve Karşı Sanat Çalışmaları paydaşı Ozan Çağlar, belgeselci ve akademisyen Deniz Tortum. Problematiği "Toplumsal bir pratik olarak belgesel, medyumlar arası nasıl yer değiştirir?" olan araştırmanın sorduğu diğer sorular şöyle sıralanabilir: • Belgeselciler, ürettikleri mesajın hangi medyumda sergileneceğine nasıl karar verir? • Belgeselci kameraya aldığı öznelere nasıl temas eder ve anlattığı hikayeyle arasındaki mesafeyi nasıl belirler? • Sosyal medya ve iletişim teknolojilerinin yeni olanakları belgeselin tanımını nasıl değiştirir? • Sivil toplum alanına belgesel üreten aktörlerin üretimlerini sürdürebilmek adına geliştirdikleri düşünsel ve ekonomik taktikler nelerdir? Alternatif aktivist medya pratiğini sivil toplum aktörleriyle birlikte üretilen belgeseller aracılığıyla betimleme amacındaki bu çalışma, bahsi geçen belgesellerin politik ve estetik kökenlerini araştırmakta, bunun yanında medyum düşüncesinin ana tartışmalarından biri olan teknik meselesini örneklemine aldığı sosyal faillerle birlikte düşünmektedir. Bu tartışma ve düşünümü gerçekleştirebilmek adına tez dört bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde hak temelli sivil toplum belgesellerinin soy kütüğünü çıkarabilmek için alternatif aktivist medyanın tanımı, estetik ve politik kökenleri tartışılmıştır. Bolter ve Grusin'den referans alan Lievrouw (2016) tarafından geliştirilen bu köken araştırması yeni medya ve iletişim teknolojilerinin sunduğu olanaklara teknolojik determinist bir bakış açısından bakmak yerine yeni ve eski teknolojiler arasında devam eden ve sürekli yer değiştiren dolayım ilişkisini tarihselleştirmeye yardımcı olmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümü medyum düşüncesinin temelinde duran "Araç mı insanı yönetir yoksa insan mı aracı?" ihtilafına yakından bakan teknik soruşturmalarına yer verir. Teknik meselesini incelenmesinin ardından medyumun ne olduğunu Marshall McLuhan'ın medyumun insanı saran ve içerikten önemli hâle gelen medyum yorumu ve bu yorumun karşısında duran Raymond Williams'ın insan failliğini öne çıkaran toplumsal bir pratik olarak medyum anlayışı karşılaştırılmaktadır. Çalışmanın üçüncü bölümü araştırma sahası, yöntemi ve sınırlılıklarının anlatıldığı bölümdür. Dördüncü bölümde sahadan elde edilen bulgular; yeniden dolayım, medyum düşüncesi, belgeselin öznesiyle temas etme pratikleri ve belgesel üretimine devam etmek için gerekli ekonomik ve düşünsel direnç temalarında öbeklenerek okuyucuya sunulmuştur. Araştırma sonucunda belgeselcilerin sivil toplum medyası olarak ürettikleri alternatif aktivist belgeselleri yaklaştıkları özne, olay ya da durumu daha iyi anlayabilmek adına bir araç ve süreç olarak gördükleri sonucuna varılmıştır. Bu araştırarak anlama sürecinde kameraya alınan özne ile kameradan bakan gözlemci dolayımı birlikte üretmektedir. Bruno Latour'un (1993) mesajı olduğu gibi aktaran aracı ile mesajı dönüştüren ve kendisi de dönüşen arabulucu ayrımına örnek teşkil edecek şekilde araştırma örneklemindeki belgeselciler ve sivil toplum aktörleri hareketli görüntüyle anlattıkları hikayelerin kendilerini dönüştürmesine izin veren bir arabuluculuk pratiği gerçekleştirmektedir. Bahsi geçen belgeselci ve sivil toplumcuların anlatılacak konu ya da özneyle aralarındaki mesafe, Williams'ın medyum tanımına (1990) paralel şekilde sürecin içerisinde alınan kararlarla şekillenir. Toplumsal, kültürel ve ekonomik bağlam ile özneyle bakılan arasındaki ilişki; hangi hikâyenin hangi medyumda anlatılacağını belirler. Ayrıca Grusin'in radikal dolayım (2015) kavramıyla açıkladığı ve dolayım sürecinde insan olanlar kadar insan olmayanların da katkısını teslim eden görüşünü temsilen belgeselciler, anlatılacak hikâyenin formunun ve içeriğinin kamerayla gözlemlenen çevre ve bu çevrede geçirilen zaman tarafından belirlendiğini savunur. Örneklemdeki aktörler, yeni medya ve iletişim teknolojilerinin ve sosyal ağların teknik olanaklarını deneyimlemenin gerekliliğinde ortaklaşır çünkü bu teknik olanakların büyük yazılım şirketleri ya da medya kuruluşları gibi sermaye sahibi grupların tekeline geçmesini önleyecek taktikler ve kullanım biçimleri ancak bu teknolojileri kullanarak geliştirilebilir. Çalışma kapsamında görüşleri alınan belgeselciler, konvansiyonel film piyasasının ya da sosyal ağların dayattığı biçimsel, anlamsal ve politik tek tipleşmenin dışında belgeseller üretebilmek adına reklam, ürün fotoğrafçılığı, sanal gerçekliğe dayılı görüntü üretimi, düğün fotoğrafçılığı gibi görüntüyle bağı olan başka sektörlerden para kazanıp sanatsal ve politik kimliklerini yansıtacak üretimlerine kaynak sağlarlar. Rizomatik medya (Bailey vd. 2015) üretimini örnekler şekilde her yeni belgesel projesi için kaynaklarını her seferinde yeniden inşa edip mobilize ederek yerelle ve küreselle bağlantılar kurmaları gerekir ki bu zorluklar nedeniyle sürekli üretim yapabileceklerine olan inançları oldukça azdır. Ancak yine de Ellul'ün "Verimli şeylere karşı çıkıyorsanız, onlardan daha verimli olmayı denememelisiniz, çünkü bu sizi verimsiz bir sonuca götürür." (Van Boeckel, 1992) sözleriyle küçük grupların mücadele pratiklerine olan inancını ifade ettiği yaklaşımını doğrular biçimde ortaklaşa üretim yapan sivil toplum ve belgesel alanı aktörleri, gerçekleştirdikleri alternatif aktivist üretimin bir gün kendileri gibi mücadele eden diğerleri ve sonraki kuşaklar tarafından değerlendirileceği umudunu taşır.