The impact of trade on the transformation of transport routes in Anatolia: A historical-spatial analysis

Bu tezde amaç ticaretin, özellikle de uluslararası ticaretin zaman içerinde Türkiye'deki bağlantı yolları üzerindeki etkilerini koymaktır. Bu amaçla tarihsel kaynaklar, ticaret yollarının haritaları ve önemli ticaret merkezleri araştırılmış, Osmanlı dönemindeki ilk ticaret yolundan Cumhuriyet dönemine kadar geçen sürede ulaşım hatlarındaki tarihsel değişimler incelenmiştir. Bu tezin hedefi, ticaret ve bağlantı ağları üzerindeki ülkeler ve bölgeler arasındaki ticari ilişkilerin etkilerini ve bu ülke ve bölgelerin zaman içindeki değişimlerini araştırmaktır. Ekonomik teorilerin gelişimi ile bağlantı türleri ve ağları kolaylaştırmak için teknolojik ilerlemeler sayesinde değişir. Teknolojik gelişmeler ile ekonomik teorilerin gelişmesi sonucunda bağlantı türleri ve ağları da bölgeler ve ülkeler arasındaki etkileşimi kolaylaştırmak için değişmiş, bu da ekonomik büyümenin dünyadaki temel unsuru haline gelmiştir. Etkileşim ve ilişki hayatın birinci sosyal ihtiyacıdır, ticaret ve ekonomik faaliyetler itibarıyla da bu böyledir. Ticaret teorilerinin zamanla gelişimine bakılırsa, coğrafi şekiller her zaman en çok ilgilenilen konulardan biri olmuştur. Yollar kanalıyla bağlanma, birleşme türlerinin ve üretici, tüketici ve tüccarlar sayesinde oluşan ilişki türünün değişmesiyle normal etkileşimlerde bile önemli bir rol elde etmiştir. 1n6. yüzyılın sonları ile başlayan üretim şeklinin değişimi ve sanayi devrimiyle, küçük bağımsız işletmelerin işlettiği üretimin esnaf modeli, yerini hemen hemen dünyanın her yerine ihracat sektörüne bırakmaya başlamıştır. Bu, ekonomik şartlara göre ekonomik sistemlerin biçimini değiştirmesine sebep olmuştur. Dünya savaşları, dünyada yaşam koşullarına zarar verecek krizlere neden olmuştur. Bu karanlık yıllardan sonra, ülkeler arasındaki birincil amaç dünya ekonomisini yeniden yapılandırmak olmuştu. Dünya savaşları Avrupa'daki ekonomik gücü zayıflatırken ve büyük güçleri değiştirirken; Avrupa'daki savaşlar sonrası karmaşayı çözmek için teknoloji, sermaye ve örgütsel model Amerika Birleşik Devletleri'nden gelmişti. Bundan sonra, Birleşik Devletler, kurduğu Birleşmiş Milletlerin yardımlarıyla, ülkeler arası ilişkilerin yeniden yapılanmasında başrol oynamıştır. Savaş sonrası olağanüstü duruma çözüm olarak ekonomik gelişme, komünizmin kontrolünün hedeflenmesi, Avrupa'nın başka bir dünya savaşına karşı birleşmesi ve dünya genelinde krizleri ortadan kaldıracak bir mekanizma olarak uluslararası koordinasyon, bu dönemin ana karakteristiklerindendi. Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu ve daha sonra Avrupa Ekonomik Topluluğu batı ve doğudaki güçlere karşı Avrupa'yı daha güçlü yapmak için oluşmuş girişimlerdendir. Bu girişimler, Birleşik Avrupa'yı yükseltmek için başka yeni ülkeleri bünyesinde toplamak maksadıyla yeni ekonomik örgütlenmeyi kullanan bazı gelişme ilerleme program ve projeleri sayesinde devam etti. Ulaşım sistemleri vasıtasıyla altyapı yatırımları, kapsamlı entegrasyon uyum politikası olarak bu süreçteki ana projelerinin en belirgin bileşenlerinden biridir. Eski zamanlarda olduğu gibi İpek Yolu sınırları geçmek için ülkeler arasında ticaret savaşları başlatmak için başlıca bir yoldu. Son zamanlarda altyapının özellikle de ulaşım sistemlerinin gelişmesi küresel dünyanın entegrasyonunun ana nedenlerindendir. Ulaşım sistemi düğüm noktaları, ağlar ve talepler arasındaki ilişkiler kümesi olarak kavramsallaştırılabilir. Bunlar, yerleşim birimlerinde mekânsal olarak bu talebin, mekan-talep arasındaki akımlar ve bu akımları karşılayacak şekilde tasarlanmış altyapılar olarak dışavurumuna yol açar. Ulaşım sisteminin tüm bileşenleri, ayrı veya birleşmiş bileşenler olarak; yolcuların, yükün ve bilginin hareketlerini kolaylaştırmak için tasarlanır. Ticaret koridoru iki farklı ekonomik aktivite noktasını kendilerine has coğrafi konumu vasıtasıyla birbirine bağlayan bir yoldur. Bu yollar esasen genellikle bir kentsel alan yakınında merkezlenmiş ekonomik düğümler ya da göbekler arasında bağlantı sağlar. Uluslararası ilişkiler ticari anlamda bağlantının bölgesel ölçeği şekillendirilerek ivme kazanır. İpek Yolu, yüzyıllar boyunca doğu ve batı arasındaki ticaretin ana arteri, türlü güçlerin, savaşların, ticaretin yükselişine veya çöküşüne şahitlik eden en eski ticaret yolunun eşsiz örneğidir. Tüm ticaret yollarının yalnızca en ünlüsü değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve kültürel dönüştürme yoluydu. İpek yolu, ticaretin ilişkileri, yerleri, coğrafi konsepti ve ekonomik faaliyet alanlarını nasıl dönüştürebildiğine bir örnektir. Bölgesel ve uluslararası ölçekte ulaşım sistemlerinin gelişmesi ve yeniden inşa edilmesinden bu yolların düğüm noktası olarak şehirler ve bölgeler doğrudan etkilenmişlerdir. Bu rota içinde geçmişte olduğu gibi şimdi de oldukça önemli olan Anadolu bu tez için seçilmiştir. Bu çalışma ekonomik ilişkilerin ve Anadolu bölgesindeki ticari yolların yeniden oluşturulmasının tarihini zamanın yol haritalarını kullanarak ve yorumlayarak açıklar. Küresel boyutta, ulaşım uluslararası ticaret yoluyla üretkenlik sayesinde ekonomik ihtisaslaşmayı destekler ve şekil verir. Ticaret hedefleri talebin ve pazar yerine göre üretim ve akış yönüne yansır. En azından, yol boyunca olan mekanlar belde, kentsel veya bölgesel hiyerarşi içerir. Bu süreç içinde bazı büyük yerleşim yerleri küresel şehir veya mega şehir olarak ortaya çıkarlar. Fakat bir şehrin başkent olarak seçilmesinin ana nedeni siyasi hedeflerdir. Bu tez ticaretin ve uluslararası ticaretin bir şehrin önemini ve gelişimini nasıl etkilediğini belirtmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda uluslararası ticaret şehirlerin gelişimiyle birlikte ulaşımın da gelişimini yönlendiren önemli bir bileşendi. Deniz veya kara yollarının yükseliş veya çöküşüyle yerleşim yerleri dönüşüm geçirdi. Ticaret veya başka uluslararası ilişkiler hakkında devlet politikalarının değişimi sayesinde yolların yönü bu kararlara göre şekillendi. Son zamanlarda uluslararası ticaretin ve bölgelerin ve ülkelerin serbest birleşiminin artması küresel dünyadaki altyapının öneminin bir işareti olan aralarındaki altyapı projelerinin çeşitliliğini etkilemektedir. Bu tezin ana hedefi, tarih boyunca Anadolu ticaret yollarını yorumlamak ve dünyada gelişen olayların Anadolu bölgesindeki ticaret yollarını ve yerleşim yerlerini ekonomik ve ticari durumlar bakımından ne kadar büyük ölçüde etkilediğini göstermektir. Sadece antik önemi değil stratejik coğrafi konum da bu önemli pozisyonu bugünlere getirmiştir. Bu suretle bu koşulların zamanla nasıl değiştiğini ve dünya olaylarının ticaret yollarını ve yerleşimleri ne kadar büyük ölçüde etkilediği Anadolu bölgesi ekseninde ekonomi ve ticaret durumları bakımından incelenmiştir. Ticaret ve ticaret teorileri tartışmasından sonra dünyadaki başlıca olayların Anadolu'yu da ticaret yolları konusunda en az diğerleri kadar etkilediği hakkında, haritalar kullanılarak tarihsel kaynaklara odaklanılmıştır.