Anadolu Selçuklu mimarisinde tipoloji problemleri (Camiler, kervansaraylar, hamamlar, türbeler)

Anadolu Selçuklu Dönemi'ne tarihlendirilen yapı türleri içerisinde değerlendirilen camiler, kervansaraylar, hamamlar ve türbeler hakkında pek çok çalışma bulunmaktadır. Ancak bu çalışmaların tamamında tipoloji sorunları bulunmaktadır. Yapı tipinin hatalı tanımlanması, tipoloji oluştururken kullanılan referansların tutarsızlığı, tek ya da az sayıda örnekle tip oluşturulmaya çalışılması gibi sorunlar; tez konusunu oluşturan yapı türlerinin niteliklerinin tespitinde hatalı sonuçlara ulaşılmasına neden olmaktadır. Dolayısıyla bu yapı türlerinin mimari gelişimleri doğru anlaşılamamakta, Anadolu Selçuklu Dönemi mimari kültüründe yaşanan tasarım bütünlüğü ve çeşitliliği konuları bütüncül bir tespitle ortaya koyulamamaktadır. Bu çalışmada, Anadolu Selçuklu Mimarisi araştırmalarında görülen tipoloji sorunlarına çözüm arayışı getirilmeye çalışılmıştır. Bahsedilen yapı türleri içerisinde camiler, genel plan tasarımı referansıyla, beş tipte değerlendirilmiştir: "1. Büyük Selçuklu geleneğini yansıtan tip", "2. Enine gelişen mihrap önü kubbeli tip", "3. Bazilikal tip", "4. Bölüntüsüz, çok ayaklı tip"; "5. Tek mekânlı tip". Tek mekânlı tip; "Kubbeli" ve "Düz çatılı" şeklinde iki adet alt başlığa ayrılmıştır. Kervansaraylar, kapalı ve açık kısmın varlığını-yokluğunu önceleyen genel plan tasarımı referansıyla üç ana tip içerisinde ele alınmıştır: "1. Klasik tip", "2. Kapalı tip", "3. Avlu merkezli tip". Klasik ve kapalı tipte kervansaraylar kapalı kısmın tasarımına binaen; "Bazilikal", "Transept", "Merkezi", "Tek sahınlı" "İki sahınlı" şeklinde alt başlıklara bölünmüştür. Anadolu Selçuklu hamamları sıcaklık kısımlarının plan tasarımını referansıyla; "1. Dört Eyvanlı Köşe Halvet Hücreli Tip", "2. Yıldızvari Tip", "3. Enine Sıcaklıklı Çift Halvetli Tip" şeklinde üç tipte sınıflandırılmıştır. Türbeler gövde formu referansıyla üç tipte değerlendirilmiştir: "1. Kümbetler", "2. Kare Türbeler", "3. Eyvan Türbeler". Kümbetler başlığı ise cephe kurgusu referansıyla; "Çokgen", "Dörtgen", "Silindirik" alt başlıklarına ayrımlanmıştır. Tez çalışmasında tüm örneklerde görülen tasarım bütünlüğü ve çeşitliliği ortaya koyularak, tipler tespit edilmiş ve yeni tipolojiler önerilmiştir. Bu tipolojiler üzerinden tiplerin coğrafi ve kronolojik dağılımları analiz edilerek, yapı türlerinin gelişimleri bilimsel temellere dayandırılmış; Anadolu Selçuklu Mimarisi'nin yapı tasarımlarındaki baskın karakteri tespit edilmeye çalışılmıştır. Dolayısıyla, Türk Mimarisi'nin gelişim çizgisi içerisinde Anadolu Selçuklu dönemindeki uygulamaların yeri belirginleştirilmiştir.