Anonim ortaklıklarda özel denetim

Anonim ortaklıkta günümüzde en önemli meselelerin başında denetim olgusu gelmektedir. Çünkü anonim ortaklığın kuruluşu ile ilgili işlemleri gerçekleştiren kurucular ile kurulmuş organların yönetiminde görev üstlenen organ ve kişiler esas itibariyle kendilerine ait olmayan bir malvarlığı hakkında yetki sahibidirler. Bu kurucu ve yöneticilerin ise, yetkilerini kötüye kullanarak pay sahipleri ile alacaklıları zarara uğratmaları ihtimal dâhilindedir. İşte bu sebeple denetim olgusu ön plana çıkmaktadır. Anonim ortaklıklarda bağımsız denetim ve kamu denetiminin konuları ve işlevleri dikkate alındığında, bu iki denetim türü pay sahipleri açısından istenilen sonuçları vermeyebilir. Çünkü bazı işlemleri veya ortaklıktaki bazı kararlar bu iki denetim türü ile de ayrıntılı olarak açıklığa kavuşamayabilir. Bu bakımdan ortaklığın bu iki türdeki denetimi dışında, bazı hususların araştırılması için özel denetçi atanması imkânı getirilmiştir. Bu sebeple mülkiyet-kontrol ayrımının esas olduğu anonim ortaklıklarda mülkiyet hakkına sahip olan pay sahiplerine aynı zamanda kontrol imkânı da veren özel denetim önem arz etmektedir. Pay sahipleri için getirilmiş bir kurum olan özel denetim süreci, bilgi alma hakkını kullanan her pay sahibinin genel kurulda özel denetim talebinde bulunmasıyla başlar. Genel kurul özel denetimin yapılmasına karar verirse, her pay sahibi ve ortaklık çekişmesiz yargı işi niteliğinde mahkemeye başvurarak özel denetçi atanmasını sağlar. Genel kurulun ret kararı üzerine ise, ancak azınlığın açtığı eda davası niteliğindeki özel denetim davasında, kurucuların ve organların anasözleşmeyi ihlal ederek ortaklığı ve pay sahiplerini zarara uğrattığını yaklaşık ispat ile ortaya koyduğu takdirde özel denetime karar verilir ve mahkeme özel denetçi atar. Atanan özel denetçi bilgi alma ve inceleme yetkilerini kullanarak, ortaklık işlerini gereksiz yere aksatmadan ve amaca yararlı bir süre içinde belirli olayların açıklığa kavuşturulması konusundaki incelemesini tamamlar ve ortaklığın sırlarını da koruyarak mahkemeye ayrıntılı bir rapor sunar. Mahkemeye sunulan bu ilk rapor taslak halinde ve pay sahiplerine kapalı iken, nihai hale gelen rapor ilk genel kurul toplantısında pay sahiplerine sunulur. Yapılan denetimin giderlerinden kural olarak ortaklık, istisnaen ise pay sahipleri sorumludur. Nihayet sır saklama yükümlülüğü altında olan özel denetçiler ayrıca kanuni görevlerini yerine getirmede kusurlu hareket ettikleri takdirde, ortaklık, pay sahipleri ve alacaklılara karşı sorumludurlar.