Arap dilinde kural dışı gibi görünen kullanımlara İbn Cinnî'nin yaklaşımı

Müslümanların ilâhî kitabı Kur'ân-ı Kerim'in dili olması nedeniyle gerek Araplar gerekse acemler tarafından birçok Arap dili kitabı kaleme alınmıştır. Bu şekilde dil, kurallarıyla korunmuş olup günümüze kadar gelmiştir. Tüm bu çalışmalara rağmen dilde büyük bir oranda istisnâî ve kural dışı gibi görünen kullanımlar bulunmaktadır. Bu kullanımlar dilin yapısına zarar verebilmektedir. Bağdat dil ekolü temsilcilerinden Ebû Ali el-Fârisî'nin (ö. 377/987) öğrencisi Ebu'l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî (ö. 392/1002), el-Ḫaṣâiṣ adlı eserinin birçok yerinde kural dışı kullanımlara atıfta bulunmaktadır. Müellif, dil metodolojisine de kaynaklık eden eserinde, bu tür kullanımlara dair varsa ayet aktarmakta yoksa cahiliye şiiri ya da dilbilimci hocalarından nakiller yaparak açıklamalar yapmaktadır. Naklî bir delil bulunmadığı zaman icmâ'a, aklî çıkarımlara (ḳıyas) veya diğer İslâmî ilimlerin usûllerinden yaralanarak elde etiği istishâb, istihsân, 'ademu'n-nazîr gibi delillere başvurmaktadır. Bu şekilde aslında birçoğu kural dışı olmayan bu kullanımların merciini tespit etmeye çalışmaktadır. Tezde, bu tür istisnâî kullanımlara İbn Cinnî'nin yaklaşımı incelenmeye ve dayandığı dilsel delillerin tespitine çalışılmıştır. Aslî kullanımın dışındaki bu tür kullanımların; telaffuzda hafifliği sağlamak, eş görevli kelimelerin birbiri yerine kullanılagelmesi, halk arasındaki yaygın kullanımın zamanla aslî kural yerini alması gibi birçok etkene (illet) dayandığı görülmüştür. Dile felsefîk açıdan yaklaşan müellifin bazı aklî çıkarımlarda bulunmak suretiyle yaptığı açıklamaları da ilgili konunun sonunda değerlendirilmiştir. Arap dilinin temel kaidelerine muhalif gibi görünen kullanımların dayanakları ise müellifin yorumları vasıtasıyla değerlendirilmiştir.