Arhavi Kazası'nda iskân ve nüfus (1486-1583)

Osmanlı Devleti farklı kültürel, etnik ve dini özelliklere sahip toplulukların yaĢadığı oldukça geniĢ bir coğrafyada hâkimiyet kurmuĢ ve hâkimi olduğu bu coğrafyayı daha iyi yönetebilmek amacıyla sayım yöntemine büyük önem vermiĢtir. Bu yöntem dönemsel olarak tahrir defterleri veya nüfus defterleri gibi farklı isimler altında kullanılmıĢtır. Sayım yöntemi bugün de nüfus ve iskânla ilgili çalıĢmalarda çok önemli bir tarihi kaynaktır. Bu çerçevede çalıĢma, 1486-1583 yılları arasında Arhavi kazasının nüfusu, yerleĢim durumu ve yerleĢim yerlerindeki sürekliliği belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, çalıĢma kapsamında bölgeye ait mufassal tahrir, icmal, muhasebe-icmal ve nüfus defterleri incelenmiĢtir. Ġnceleme sonucunda elde edilen bulgular, Kafkasya topraklarında Osmanlı Devleti, Safeviler ve Gürcü prenslikleri arasında devam eden hâkimiyet kurma mücadelesinin Arhavi kazasını etkilediğini göstermektedir. Bununla birlikte, Arhavi kazası ve bağlısı nahiyelerdeki nefs ve köylerin 1486-1583 yılları arasında isim olarak devamlılıklarını muhafaza ettikleri tespit edilmiĢtir. Yine elde edilen bulgular bölgede hâkimiyeti ele geçirmek için süregelen çarpıĢmaların bir takım nüfus hareketlerine (göç) yol açtığı yönündedir. 1564-1583 döneminde Arhavi nahiyesi olarak ifade edilen günümüz Fındıklı, Arhavi ve Hopa kazaları arasında yer alan bölgede Müslim ve gayrimüslim nüfus hareketliliğinin yaĢanması bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Yapılan araĢtırmalar neticesi elde edilen veriler, bölge tarihine iliĢkin cevaplandırılması gereken daha çok soru olduğunu da göstermektedir.