Arşiv belgeleri ışığında Diyarbakır vilayetinde 1895 Ermeni olayları

Osmanlı ülkesinde huzur içerisinde yaşayan ve hatta Müslüman unsurlarlabütünleşen Ermeniler, Osmanlı Devleti tarafından olarak?millet-i sâdıka?adlandırılmışlardır. Ticaret ve sanatla uğraşarak ekonomik açıdan Müslüman tebaadandaha rahat yaşayan bu millet, özel hizmetlerde ve emniyet gerektirecek önemli işlerdegörevlendirilmek suretiyle de önemli görevler üstlenmişlerdir.Osmanlı Devleti gücünü kaybetmeye başlayınca, Batılı Devletler, OsmanlıDevleti üzerinde siyasû, askerû ve iktisâdû emellerinin hayata geçirilmesi demek olan?Şark Meselesi?ni ortaya atmışlardır. Bunun sonucunda asırlardır süren ahenkbozulmuş, Ermeniler, Batı'dan esen dinû, millû ve siyasû ayrılık rüzgârlarının da etkisi iledevleti bölüp parçalamayı hedefleyen örgütlenmelere gitmişlerdir.XVII. yüzyıl sonrasında vilayette başlayan yoğun ve sinsi misyonerlikfaaliyetlerinin yanı sıra XIX. yüzyılın II. yarısında vilayette konuşlanan Amerikamisyoner teşkilatı BOARD'ın çalışmaları, misyoner ve azınlık okulları, Ermeni kilisesive din adamlarının zararlı faaliyetleri, Ermeni komitacılarının etkinlikleri, KatolikliğiErmenilere benimsetme çabaları, vilayette açılan konsoloslukların zararlı faaliyetleri ileBatı'nın siyasi ve ekonomik çıkarları sonucunda slam-Hıristiyan gerginliği ve akabindeErmeni Sorunu ortaya çıkmıştır.Bağımsız veya muhtar Ermenistan hayali peşinde koşan Ermeni Patrikhanesi veErmeni örgütlerinin, bozulan slam-Hıristiyan münasebetlerini tetiklemesi ile Diyarbekirvilayetinde 1895 Ermeni olayları patlak vermiştir. Yaşanan bu olaylarda sadeceErmeniler değil diğer gayrimüslimler ile Müslümanlar da mağdur olmuşlardır. OsmanlıDevleti yetkililerinin olayların önünün alınması ve daha da büyüyerek bir ? slam-Hıristiyan? çatışmasına meydan verilmemesi için yoğun çaba gösterdiği döneminkaynakları ile sabittir.Vilayet merkezinde çıkan olaylarda Müslümanların, Hıristiyanlardan daha fazlakayıp verdiği görülürken, vilayet merkezine uzak sancak, kaza ve köylerdegayrimüslimlerin kaybının daha fazla olduğu görülmektedir. Bunun sebebi güvenliktedbirlerinin yetersiz olması ve Kürt beylerinin kontrol dışı intikam eylemleridir.Olaylarda gayrimüslim telafatının fazla olduğu dönemin raporlarında ve Batılıseyyahların eserlerinde açıkça görülür. Fakat bununla birlikte, ölüm oranlarınınabartılmaya çalışıldığı ve bu yolla Ermenilerin masum ve mazlum oldukları iddialarınınortaya atıldığı görülmektedir.