Arşiv belgeleri ışığında İstanbul Surdışı Sıbyan mektepleri (Rumeli yakası)

İlk vahiyden itibaren İslam dininin eğitime verdiği önem Hz. Muhammed tarafından ciddi bir şekilde ele alınmış, kadın-erkek ayırmadan tüm Müslümanların ilim öğrenmesi tavsiye edilmiştir. Sonraki dönemlerde de bu tavsiyeye uyularak, eğitim konusunda gerekli adımlar atılmıştır. Her devlet kendi eğitim sistemini kurmuş, geliştirmiş ve kendinden sonrakine miras bırakmıştır. Osmanlı Devleti'nde eğitimin ilk aşaması sıbyân mektepleriydi. Taş mektep, mahalle mektebi, darüttalim, muallimhane, mektephane, mekteb-i ibtidai gibi isimlerle bilinen bu mektepler, Kur'an-ı Kerim, okuma-yazma, ilmihal ve basit hesapların öğretildiği, genelde 4-12 yaş arası çocukların gittiği başlangıç seviyesindeki eğitim kurumlarıydı. Parasız eğitim veren sıbyân mektepleri, ekonomik durumu iyi olan kişiler tarafından yaptırılan, devlete bağlı olmayan vakıflardı. Mimari açıdan bakıldığında genellikle tek derslikli, bazen iki derslikli, dikdörtgen veya kare planlı, tonoz, kubbe yahut kırma çatıyla örtülü, almaşık örgü veya kesme taş ile inşa edilmiş, çoğunlukla fevkanî olan yapılardı. Daha çok bir külliye bünyesinde yapılmış olan bu yapıların müstakil olarak inşa edilenleri de mevcuttur. İstanbul'un geneline bakıldığında, sıbyân mekteplerinin ağırlıklı olarak sur içinde inşa edildiği görülmektedir. Ancak sur dışı olarak bilinen bilad-ı selase'de (Galata, Eyüp ve Üsküdar) bu sayı azımsanmayacak boyuttadır. Bu çalışmada, sur dışı olarak bilinen bölgenin Rumeli yakasında bulunan, günümüzdeki 5 ilçede tespit edilen sıbyân mekteplerinden mevcut olanları mimari açıdan ele alınarak, geçirdikleri değişimler ve günümüzdeki durumları, kütüphane taramaları ve çeşitli kurumlardan alınan arşiv belgeleriyle elde edilen bilgiler doğrultusunda ortaya konulmuştur.