Türkiye'nin yerel einkorn buğday (Triticum monococcum ssp. Monococcum) populasyonlarında genetik çeşitliliğin argro-morfolojik özelliklere ve ISSR moleküler belirteçlerine dayalı olarak değerlendirilmesi

Bu çalışmada, Bolu ve Kastamonu'da çiftçi tarlalarında yetişen 48 einkorn yerel buğday (Triticum monococcum ssp. monococcum) popülasyonunda genetik çeşitlilik, popülasyon genetik yapısı ve genetik farklılaşmanın araştırılması hedeflendi. Bunun için yedi agro-morfolojik özellik ile morfolojik varyasyon araştırılırken ISSR moleküler markerleri ile genetik çeşitlilik moleküler düzeyde araştırıldı. Agro-morfolojik karakterler olarak yaprak ağırlığı (mg), koleoptil uzunluğu (cm), kök sayısı (n), kök uzunluğu (cm), taze kök ağırlığı (mg), kuru kök ağırlığı (mg) incelendi. Elde edilen morfometrik verilerde genetik varyasyon varyasyon katsayısı, ANOVA ve temel koordinatlar analizi istatistik analiz yöntemleri ile değerlendirildi. Tanımlayıcı istatistiklere göre, agro-morfolojik özellikler için minimum değerler RL ve LW özellikleri için sırasıyla 0.37 ve 74.48 arasında değişirken, maksimum değerler CL ve LW özellikleri için sırasıyla 1.70 ile 426.90 arasında değişmektedir. Varyasyon katsayısı değerlerine göre en yüksek değer %52,09 ile FRW'de, en düşük değer ise %8,9 ile LW'de gözlenmiştir. Agro-morfolojik özellikler arasındaki Pearson korelasyon sonuçlarına göre en yüksek anlamlı korelasyon değeri 0,910 (p <0,01 anlamlı düzeyde r = 0,00) olarak DRW ile RL arasında, en düşük anlamlı korelasyon değeri 0,296 (p <0,05 anlamlı düzeyde r = 0,04) olarak LW ile RL arasında belirlendi. PCA sonuçları iki temel bileşende varyasyonu %76,93 olarak açıkladı. Morfometrik verilere göre linkaj bağlantı (gruplar arası) kullanılarak Öklit karesi ile bir kümeleme analizi gerçekleştirildi. Einkorn yerel buğday popülasyonları iki temel gruba rastgele şekilde ayrıldı. Dendrograma göre agro-morfolojik özelliklerin popülasyonları ayırmada yeterli olmadığı gözlendi. Moleküler karakterizasyon için ISSR primerleri ile elde edilen veriler popülasyon genetiği analiz programı olan PopGene (ver. 1.32) ile analiz edildi. PopGene sonuçlarına göre ortalama alel sayısı, etkili alel sayısı ve genetik çeşitlilik değerleri sırasıyla na = 2, nea = 1.33 ve h = 0.13 olarak hesaplandı. En yüksek polimorfik bant sayısı 22 (%73) ile Bolu-Seben popülasyonunda, en düşük polimorfik bant ise 15 (%50) ile Kastamonu-İhsangazi popülasyonunda belirlendi. Popülasyonlar arasındaki genetik farklılaşma (% 63), popülasyonlar içinde (% 37) olduğu kadar önemli ölçüde yüksek düzeyde gözlendi. Einkorn popülasyonlarında genetik çeşitlilik düzeyinin hala oldukça yüksek olduğu gözlendi. Agro-morfolojik özellikler arasında çimlenme gücü, kök sayısı ve coleoptil uzunluğu güvenilir özellikler olarak ortaya çıktı. Populasyonlarda genetik çeşitlilik için morfolojik karakterlerin tek başına kullanılması popülasyonlar arasındaki farklılaşmayı ve popülasyon genetik yapısını belirlemek için yeterli olmadığı belirlendi. Bu nedenle popülasyonlarda genetik çeşitlilik, popülasyon genetik yapısı ve genetik farklılaşmayı araştırma çalışmalarında morfolojik özelliklerin yanı sıra moleküler karakterizasyonun yapılmasının daha güvenilir sonuçlar üreteceği sonucuna varıldı.