Atatürk Dönemi Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü ve faaliyetleri (1922-1938)

Öğrencisi bulunduğum Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tezli Yüksek Lisans programı dahilinde hazırladığım bu araştırmanın konusu "Atatürk Dönemi Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü" olup, kurumun 1922-1938 yılları arasındaki sürecini kapsamaktadır. Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin savunma sanayisinin kurulması ve gelişmesinde atılan ilk önemli adımını yönetmiş bir devlet birimidir. Bununla birlikte ülke tarihinden kendi zamanına kadar gelen bir harp sanayiinin de sonucudur. Bu sebeple aynı topraklar üzerinde Türkiye Devleti'nin selefi olan Osmanlı Devleti'nin harp sanayisi, bu araştırmanın önemli bir aşamasını oluşturmaktadır. Asıl anlamda Fatih Sultan Mehmet döneminde kurulan Osmanlı askerî sanayisi, XV. yüzyıl itibariyle gelişmeye başlamış ve XVI. yüzyıldan itibaren ise gerileme yoluna girmiştir. Devam eden süreçte, yöneticiler tarafından yapılan ıslahat girişimleri de bu gerilemeyi durduramamıştır. Devletin son dönemlerinde ise dışa bağımlı ve alınan dış borçlarla yeniden gelişim gösteren Osmanlı harp sanayisinin ağırlığını İstanbul şehri taşımaktadır. I. Dünya Savaşı ile gerek savaş sırasında yapılan hatalar gerekse savaş sonrasında İtilaf Devletlerinin baskısı altında bulunan İstanbul yönetimi ve şehirdeki el konulan askeri fabrikalarla bu atılım da son bulmuştur. Bu durumun yükü Millî Mücadele taraftarlarının omuzlarında olmuş, mücadelenin başarıya ulaşması için gerekli mühimmat, askeri malzeme ve uzmanların İstanbul'dan türlü zorluklar ve yollarla kaçırılması ile sağlanan askeri güç, ülke savunmasının başarıya ulaşmasında en önemli etken olmuştur. Millî Mücadele savaşları sürecinde, Ankara hükümetinin çabalarıyla kurulan İmalat-ı Harbiye Kurumu, İstanbul'dan kaçırılan bu askeri gücün sevk ve idaresi ile gelişmesini sağlayacak yeni harp sanayiinin ilk adımını oluşturmuş ve Ocak 1922 itibariyle faaliyete geçmiştir. Ardından 1930 yılında kurumun adı Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü olarak değişmiş ve askeri sanayii kuruluşlarının büyük ölçüde oluşturulması da bu dönemde gerçekleştirilmiştir. Osmanlı Devleti'nden kalan bazı askeri fabrika kuruluşlarının gelişimlerini de sağlayan bu kurumun en önemli icraatı, İstanbul'dan Anadolu'ya taşınan Türkiye harp sanayisinin kuruluşunu ve gelişmesini başlatmasıdır. Artık Ankara ve Kırıkkale askeri sanayii tesisleri, ülkenin yeni harp sanayisinin iki ana bölgesini oluşturmaktadır. 1950 yılında bu görevlerini Makine Kimya Endüstrisi'ne devreden Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü sanayi alanında; ticarî, eğitim ve işçi hakları konularında da önemli atılımlar yapmıştır.