Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları ışığında çevre hakkının korunmasında devletlerin pozitif yükümlülükleri

I. ve II. Dünya Savaşları sırasında yaşanan ağır insan hakları ihlalleri, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin (BMİHEB) kabulüne ve bağlayıcı uluslararası yargı mekanizmalarının oluşturulmasına zemin hazırlamıştır. Avrupa Konseyi ve ona bağlı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) bu doğrultuda kurulmuş ve insan haklarının bölgesel düzeyde korunmasında merkezi bir rol üstlenmiştir. Öte yandan, Sanayi Devrimi sonrasında hız kazanan endüstriyel faaliyetler, insan-doğa etkileşimini olumsuz yönde dönüştürmüş; çevre sorunları temel insan haklarını tehdit eder hale gelmiştir. Bu gelişmeler, çevre hakkının uluslararası düzeyde bir insan hakkı olarak kabul edilmesini gündeme getirmiştir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde (AİHS) çevre hakkına dair müstakil bir madde bulunmamaktadır. AİHM kararlarında çevre sorunlarının yol açtığı hak ihlalleri diğer maddeler nezdinde değerlendirilmektedir. Bu tez, AİHM'in çevreyle ilgili başvurularda devletlere yüklediği pozitif yükümlülükleri tarihsel süreç içerisinde yaşanan değişim ile birlikte incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Mahkeme'nin 1990'dan itibaren verdiği kararlar, nitel veri analizi yöntemi olan doküman incelemesiyle değerlendirilmiş; ihlal türleri, davalı devlet ve karar süresi gibi değişkenlerin analizinde MAXQDA yazılımı kullanılmıştır. Araştırma sonucunda Mahkeme'nin pozitif yükümlülük içtihadını zamanla sistematik biçimde geliştirdiği tespit edilmiş; uluslararası anlaşmalar ve bilimsel gelişmelerin bu süreçte belirleyici rol oynadığı görülmüştür. Ayrıca, iklim değişikliği gibi güncel çevresel tehditlerin devletlere yeni yükümlülükler getirdiği, Mahkeme'nin bu bağlamda dinamik ve esnek bir yorum yaklaşımı benimsediği sonucuna ulaşılmıştır.