Azerbaycan'ın Osmanlı, Rusya ve İran ile dini ilişkileri (XIX yüzyıl)

Azerbaycan Türkleri XIX. yüzyılda önemli siyasi ve dini değişikler yaşamışlardır. Bu dönemde Çarlık Rusyası'nın Azerbaycan topraklarındaki hâkimiyeti, Müslüman Türklerin Hıristiyanlaştırılma süreçleri, Azerbaycan'ı her alanda etkisi altına almıştır. Bu etkileşimin bariz örneği ise dini alanda görülmektedir. Bu süreçte Azerbaycan Çarlık Rusyası ile birlikte Osmanlı Devleti ve İran ile de münasebetler içerisinde idi. Bu münasebetlerin başında da dini ilişkiler gelmektedir. Azerbaycan halkı din adına yapılan her türlü uygulamalara rağmen maneviyatına sahip çıkmak için mücadelelerde bulunmuştur. Bu dönemde Osmanlı Devletinde büyük krizler olmasına rağmen Çarlık Rusyası'na karşı müdahale etmeye çalışmış, buna karşı Çarlık Rusyası Azerbaycan'da halkı Osmanlı Devleti ve İran etkisinden uzak tutmaya gayret etmiştir. Azerbaycan'ın Osmanlı Devleti, Çarlık Rusyası ve İran ile olan dini ilişkilerini konu edindiğimiz çalışmamızda XIX. yüzyılda Azerbaycan'ın genel dini durumu, dini eğitimi ve dönemin din görevlileri hakkında bilgiler verilmesinin yanında bu yüzyılda Azerbaycan'ın Osmanlı Devleti, İran ve Çarlık Rusyası ile olan dini ilişkileride aydınlatılmaya çalışılmıştır.