Azmîzâde Hâletî Divanı'nda tabiat unsurları

Tabiatın, insan yaşamının vazgeçilmez bir parçası olması insan ile tabiatın etkileşim hâlinde olmasını zorunlu kılar. Tabiat ve tabiat unsurları insan hayatında yer aldığı gibi edebiyatta, şiirde de yer alır. Bu çalışmada Klasik Türk şiirinin en parlak dönemini yaşadığı 17. yüzyıl şairlerinden olan Azmîzâde Hâletî'nin divanındaki tabiat unsurları tespit edilmiş ve bu tabiat unsurlarının hangi anlamsal bağdaştırmalara konu olduğu, hangi edebî sanatlar zemininde kullanıldığı ortaya konmuştur. Çalışmaya konu olan divanda, tabiat unsurlarının ne sıklıkta kullanıldığı tespit edilip tablo hâlinde sunulmuştur. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Azmîzâde Hâletî Divanı'ndaki dört unsur, ikinci bölümde kozmik âlem, üçüncü bölümde bitkiler, dördüncü bölümde hayvanlar incelenmiş ve tabiat ile ilgili bu unsurların kullanım amaçları açıklanmıştır. Her unsur, ilgili başlığın altında tasnif edilip incelenmiştir. Şair, tabiata ait unsurları bazen gerçek anlamıyla bazen de insana ait özelliklerle bağdaştırarak kullanmıştır. Tabiattaki özellikler sevgiliye, memdûha ya da âşığa aktarılarak okuyucuya aksettirilmiştir. Tabiatta gerçekleşen doğa olayları ve tabiat unsurları, başta teşbih olmak üzere, istiâre, hüsn-i ta'lil, telmih, mübalağa, kinaye gibi edebi sanatlar yoluyla yepyeni anlamsal boyutlar kazanmıştır.