Azınlık örgün eğitim kurumlarında cumhuriyet sonrası din eğitimi ve müfredatları: İstanbul-Ermeni okulları örneği

Tanzimat sonrası dönemde, imparatorluk çapında kapsamlı ve dikkate değer bir eğitim ağına sahip olan Ermeni toplumu, Cumhuriyet'in kurulmasıyla bir azınlık cemaati statüsüne dönüşmüştür. Bu dönüşümün, eğitim müesseseleriyle ilgili boyutu olduğu gibi Ermeniler'in kendi içinde yaşadıkları ayrışma, Patrikhane'den uzaklaşma ve Avrupa'da öğrenim gören yeni nesillerin temsil ettiği siyasallaşma gibi boyutları da mevcuttur. Osmanlı imparatorluğunun yayımladığı eğitimle ilgili fermanlarla girdiği modernleşme sürecinde oluşturulan Ermeni Nizamnamesi, Ermeni toplumunun iç dinamiklerinde çok seslilik oluşturmuş, bununla birlikte yaşanan sekülerleşme de bu dönüşümün diğer önemli ayaklarını teşkil etmiştir. Ermeni okullarında özellikle nizamname sonrasında müfredatlar üzerinden yayılan popülist milliyetçi akımı, toplumun kendilerine yönelik algılarında değişim meydana getirmiş, dini aidiyetle bağlı sadık millet yerini etnik-ulusal kimliğe bırakmıştır. Eğitimin okullar üzerinden siyasallaşmayla iç özerkliğe sahip olan okullar üzerindeki denetim mekanizmaları da artırılmış, özellikle de Balkan Savaşları sonrasında yayımlanan nizamnamelerle kontrol altına alınmaya çalışılmıştır. Tehcir ve Milli Mücadele'nin başarıyla sonuçlanmasından sonra Ermeni varlığı, Anadolu'da belli şehir ve kasabalarda küçük gruplar olarak kalmış, nüfus esas itibarıyla İstanbul'da yoğunlaşmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra yayımlanan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile Türk hükûmeti, eğitimi merkezileştirmiş, okullarını din ağırlıklı eğitim veren okullar konumundan çıkarmıştır. Kendi okullarında başlattığı laiklik prensibi ve eğitimde millileşme çabalarına rağmen, Cumhuriyet yönetiminin azınlık okullarına karşı duyarsız kalması ve onları muaf tutması düşünülemezdi. Çıkardığı kanun ve yönetmeliklerle, azınlık okulları üzerinde denetim mekanizmaları, uygulamaya koyulmuştur. Eğitim konusu bir iç mesele olarak görülmüş yabancı devletlerin baskılarının dikkate alınmayacağı belirtilmiş, azınlık okullarında da eğitimin dinle irtibatını azaltmak için yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu araştırmada Ermeni okullarının tarihi hakkında bilgi verilerek Cumhuriyet'ten bugüne din derslerinde kullanılan müfredatlar; amaç, içerik ve yöntem yönünden değerlendirilip bugün kullanılmakta olan son müfredatın eğitim anlayışına uygunluğu ele alınmıştır. Aynı zamanda Ermeni okullarında uygulanan din eğitimi müfredatı, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi'nde belirlenen kazanım ve yetkinlikler bağlamında incelenmiştir. Çalışmada Ermeni okullarındaki din eğitiminin Ermeni kimliğinin oluşmasındaki rolü de araştırılarak, diğer dinleri anlama ve sosyal yaşamlarında okullarında verilen din eğitiminin etkisi ve yeterliliği üzerinde de durulmuştur.