Bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkı

Bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkı, ilk defa Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirgesi'nde yer almıştır. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'ni hazırlayanlar bundan ilham alarak, bu hakkı metne dâhil etmiştir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde yer alan hak ve özgürlüklerin bağlayıcı bir belgeye dökülmesi çabaları, iki uluslararası sözleşmeyle sonuçlanmıştır. Bunlardan birisi medeni ve siyasi hakları; diğeri ekonomik, sosyal ve kültürel hakları düzenlemiştir. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 15. maddesiyle herkesin bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkı koruma altına alınmıştır. Böylece bu hak, Sözleşme'ye taraf olan devletler tarafından tanınmıştır. Buna rağmen, yakın zamana kadar Birleşmiş Milletler ve öğreti tarafından ihmal edilmiş; normatif içeriği belirsiz kalmıştır. Son zamanlarda ise fikri mülkiyet düzenlemelerinin kontrolsüzce genişlemesi ve insan haklarını ihlal etmesi, bu hakkın ön plana çıkarılması gereğini doğurmuştur. Fikri mülkiyet ve diğer iktisadi düzenlemelerle insan haklarının uzlaştırılmasında bu hakkın etkili bir rol oynayabileceği düşünülmüştür. Bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkının iki temel unsuru bulunur. Birincisi, herkesin bilimsel gelişmeye katılabilmesidir. Bilim özgürlüğü bu katılımın gerçekleşmesi için vazgeçilmezdir. Hakkın ikinci ve ayırt edici unsuru, bilimsel gelişmeden yararlanmadır. Herkesin bilimin uygulamalarından yararlanma hakkı vardır. Onurlu bir yaşam için gerekli olan bütün tıbbi ve teknolojik ürünlere erişim mümkün olmalıdır. Bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkının gerçekleşmesi dünya genelindeki her türlü kaynakların dengeli bir şekilde dağıtılmasının sağlanması için önemlidir.