A matter of belonging: Place attachment of ordinary people in the 18th century Ottoman society

Bu tez, Osmanlı Devleti'nin sıradan insanları ile mekânlar arasında kurulan bağları, çevre psikolojisinin bir enstrümanı olan mekânsal aidiyet kavramı aracılığı ile anlama ve açıklama arayışıdır. Çalışmada, mekânsal aidiyetin, 18. yüzyılın değişim ve dönüşüm atmosferi altında Osmanlı insanının günlük pratikleri ve mekân kullanımı vasıtasıyla nasıl şekillendiğine dair sorular sorularak mekânsal aidiyetin kimlik oluşumu, kolektif eylemler ve vatan fikri gibi meseleleri nasıl etkilediği araştırılmaktadır. Bütüncül bir çerçeve sunabilmek için sosyo-ekonomik faktörler, toplumsal bağlar, yerleşim koşulları, meslekler, yaşam deneyimleri, sembolik ve soya ait bağlantılar, duygusal eğilimler ve "bağsız" olanların rolü dâhil olmak üzere mekânsal aidiyetin tüm ana unsurları incelenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda Osmanlı mekânının gömülü anlamları ve sıradan insanların evlerden mahallelere ve şehirlere kadar uzanan farklı mekânsal düzlemlerde geliştirdikleri aidiyet biçimleri, kaynakların metinsel ve dilbilimsel çözümlemesi yoluyla irdelenmektedir. Çalışmada, sıradan Osmanlı insanının, profesyonel veya dinî topluluklara benzer şekilde, diğer aidiyet ve bağlarını aşan, farklı ölçeklerde "mekânsal topluluklar" oluşturduğu tespit edilmiştir. Aynı çıkmaz sokağı (tarîk-i hâss) paylaşanlar arasında, aynı avârızhanelere kayıtlı olanlar arasında, bir hanın misafirleri arasında veya bir şehrin tehnâ köşelerine yerleşenler arasında çeşitli ölçeklerde var olan mekânsal aidiyet ilişkileri mekânsal toplulukların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bazen gündelik sorumluluklar, ekonomik çıkarlar, sembolik bağlar bazen de çevrenin korunması çabaları, insanlar ve mekân arasındaki bu bağların biçimlenmesinde etkili olmuştur. Bu çerçeve içinde çalışma, Osmanlı toplumundaki birlikte yaşama biçimlerini açıklamak için yaygın olarak kullanılan hoşgörü politikası yerine, mekânsal aidiyet temelinde oluşan mekânsal toplulukların belirleyici önemine işaret etmektedir. Bu tez aynı zamanda mekânsal aidiyetlerin Osmanlı toplumundaki bir arada yaşama pratiğini 18. yüzyıl sonrasında daha yüksek bir kimliğe dönüştürmek için yeterince güçlü olmadığını da tartışmaktadır. Bu nedenle, Osmanlı Devleti'nin ulus temelli çözülme sürecinde, Osmanlı toplumunun mekân kimliğinin değişmesiyle birlikte geleneksel mekânsal aidiyet biçimlerinin modernitenin etkilediği yeni aidiyet biçimlerine dönüşmüş olduğu ileri sürülebilir.