Birinci basamakta çocukluk çağı dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tarama testi geliştirme çalışması

Amaç: Bu çalışmanın amacı, birinci basamak sağlık hizmetlerinde çocukluk çağı dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) daha kolay ve hızlı tanılanmasına yardımcı olacak, kısa, anlaşılır ve ebeveynler tarafından uygulanabilir bir tarama testi geliştirmektir. Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı, kesitsel ve prospektif olarak tasarlanan bu çalışma, 01.12.2024–30.05.2025 tarihleri arasında Düzce ilindeki Aile Sağlığı Merkezlerinde gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya, 6–18 yaş arası çocuğu olan 355 ebeveyn katılmıştır. Katılımcılara Sosyodemografik Veri Formu, Atilla Turgay tarafından oluşturulan Çocuk ve Ergenlerde Davranım Bozuklukları İçin DSM-IV'e Dayalı Tarama ve Değerlendirme Ölçeği ve kapsamlı literatür taraması ile oluşturduğumuz Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tarama Testi Geliştirme Formu uygulanmıştır. Ebeveynlerin çocuk psikiyatri uzmanı ile görüşmesi sonrasında klinik tanı konulmuştur. Geliştirilen bu formun güvenirlik ve geçerlik çalışmaları ve ROC analizleri yapıldıktan sonra dikkat eksikliği ve hiperaktivite-dürtüsellik bölümlerinden tanı koymada en etkin on madde seçilerek kısaltılmıştır. Bulgular: Katılımcı çocukların %54,1'i erkek olup yaş ortalaması 10,83±3,34'tür. Geliştirilen testin dikkat eksikliği ve hiperaktivite-dürtüsellik bölümleri için Cronbach alfa katsayıları sırasıyla 0,95 ve 0,91; McDonald Omega değerleri 0,90 ve 0,91 olarak hesaplanmıştır. Test-tekrar test güvenilirliği yüksek düzeyde olup, ICC değerleri dikkat eksikliği için 0,95, hiperaktivite-dürtüsellik için 0,88'dir. Açıklayıcı Faktör Analizi her iki bölüm için tek faktörlü yapıyı desteklemiş ve sırasıyla toplam varyansın %72,38'i ve %69,1'i açıklanmıştır. Doğrulayıcı Faktör Analizi sonuçları (RMSEA=0,077; CFI=0,964) modelin iyi uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. ROC analizi sonucunda, dikkat eksikliği için cut-off değeri ≥5, hiperaktivite-dürtüsellik için ≥4 olarak belirlenmiş, her iki alt ölçek için AUC değeri 0,97 bulunarak testin ayırt edici gücünün mükemmel olduğu gösterilmiştir. Klinik tanı ile karşılaştırıldığında, Kappa değerleri dikkat eksikliği için 0,86, hiperaktivite-dürtüsellik için 0,73'tür; bu oranlar Turgay DEHB ölçeği sonuçlarının klinisyen tanısıyla olan uyumundan daha yüksektir. Kapsam geçerliği, uzman değerlendirmeleriyle her iki alt ölçek için yüksek görünüş geçerliği ise tüm maddelerin etki skorlarının 1,5'in üzerinde olmasıyla sağlanmıştır. Sonuç: Geliştirilen bu kısa ve sade 10 soruluk DEHB tarama testi, Türkçe diline uygun, psikometrik açıdan güçlü, ebeveynler tarafından kolay anlaşılabilir niteliktedir. Psikometrik analizler, testin hem iç tutarlılığının hem de zamansal kararlılığının yüksek olduğunu göstermiştir. Tanılayıcı geçerliği yüksek olup, klinik tanı ile güçlü uyum göstermektedir. Bu test, birinci basamak sağlık hizmetlerinde DEHB şüphesi olan çocukların erken tanılanmasında etkili ve pratik bir araç olarak kullanılabilir. Anahtar Kelimeler: Dikkat Eksikliği, Hiperaktivite, Tarama Testi, Dürtüsellik,