Birinci Dünya Savaşından sonra Erzurum ve Van vilayetlerinde sosyal ve ekonomik durum (1918-1920)

Birinci Dünya Savaşı, Doğu Anadolu vilayetleri üzerinde diğer Osmanlı vilayetleriyle kıyaslanmayacak düzeyde sosyal ve ekonomik bir yıkım bırakmıştır. Bölgede Rusya ile Osmanlı İmparatorluklarının mücadelesi yaşanırken, Osmanlı İmparatorluğunun tebaası olan Ermenilerin Rusların yanında mücadeleye katılması mücadelede belirleyici rol oynamıştır. Sarıkamış Harekâtının başarısızlıkla sonuçlanması sonrasında Erzurum, Van, Trabzon ve Bitlis gibi vilayetlerin düşman işgaline uğramış, halkın yıllar sürecek yokluk, açlık ve ölümlerle dolu yaşam mücadelesi başlamıştır. İşgaller 1918 yılında sona erse de halkın yaşadığı zorluklar ve yaşam mücadelesi devam etmiştir. 1918 öncesi ve sonrasında halkın yaşadıklarının araştırılması geçmişi sıradan insan yaşamları üzerinden anlamaya imkân vermesi yönüyle önemlidir. Bu kapsamda çalışmamız, 1915-1916 yıllarında Rus işgaline uğramış, 1918 yılı ile birlikte işgalden kurtarılan (Vilayat-ı Müstahlasa) Erzurum ve Van vilayetlerinde yaşayan halkın işgal sonrası sosyal ve ekonomik yaşamlarını konu edinmektedir. Çalışmada Birinci Dünya Savaşı'nın başlaması ile birlikte doğu vilayetlerinin işgale uğramasına neden olan Kafkas Cephesi'ndeki gelişmelere, söz konusu vilayetlerde kurulan Rus idaresine, kurtarılışı sonrası Erzurum ve Van'daki mevcut şartlara yer verilmiştir. Ayrıca her iki vilayetin 1918 öncesi ve sonrası iktisadi, ticari, ulaşım, haberleşme, durumları karşılaştırılmış, sağlık, eğitim, kimsesiz çocukların durumu ile ilgili tespitler yapılarak bölge üzerindeki Ermeni iddiaları ele alınmıştır. Sonuç olarak imar ve iskân yönünden harabe haldeki vilayetlerin sosyal yaşamını yeniden canlandırma konusunda Osmanlı Devleti'nin bütün çabalarının parasal imkansızlıklar nedeniyle sonuçsuz kaldığı tespit edilmiş, halkın kendi ihtiyaçlarını kendisinin temin etmesini sağlayacak ortamın bir türlü sağlanamadığı sonucuna ulaşılmıştır.