Bizans mimarlığında kentsel değişim ve devamlılığın aracı olarak kilise: Batı Anadolu (Asya eyelati-Thrakesion theması) örneği

Geç Antik Dönem boyunca kentlerin Hristiyanlaşma süreci, uzun süredir farklı araştırmalara konu edilmiştir. Bu bağlamda, kentlerdeki kilise yapılarının konumları ve bu konumlanmanın arkasındaki dinamikler, çeşitli bölgesel çalışmalar kapsamında ele alınmıştır. Ancak, Batı Anadolu özelinde bu konuyu bütüncül biçimde inceleyen bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada, bölge kentlerinde uzun yıllardır yürütülen arkeolojik kazılar ve araştırmaların sağladığı zengin veriler dikkate alınarak, Priene, Miletos, Hierapolis, Laodikeia, Aphrodisias, Pergamon, Ephesos ve Assos örnekleri üzerinden Batı Anadolu'daki kiliselerin konum seçimlerini belirleyen faktörler incelenmiştir. Böylelikle bölgeye özgü mekânsal ve kültürel özelliklerin ortaya konulması amaçlanmıştır. İkinci olarak, kentlerdeki Geç Antik Dönem kiliselerinin sürekliliği ile Orta Çağ'da inşa edilen yeni kiliseler ışığında kentlerin Orta Çağ'daki yerleşim dinamikleri ve devamlılık düzeyleri değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, Geç Antik Dönem kiliselerinin kentlerde nekropol alanlarında, kamusal mekanlarda ve ikinci kez kullanılan kamu yapıları içerisinde inşa edildiği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, Batı Anadolu'daki kiliselerin yer seçimlerinin genel yaklaşımlarla büyük ölçüde paralel bir gelişim sergilediği, ayrıca kiliselerin konumlarında kentsel mekânın durumu, yapılı çevrenin özellikleri ve görünürlük gibi etkenlerin belirleyici olduğu görülmektedir. Kilise yapılarının Orta Çağ'daki durumu, Batı Anadolu kentlerinin büyük ölçüde 7.-9. yüzyıllar arasında nüfus kaybına uğradığını veya tamamen terk edildiğini göstermektedir. Ancak 10. Yüzyıldan itibaren, kilise yapılarındaki onarımlar ve yeni inşa faaliyetlerinden anlaşıldığı üzere, kentlerde yeniden bir canlanma süreci başlamıştır. Bu dönemden itibaren kentlerin, surlarla çevirili kastron çekirdekleri etrafından gelişen dağınık yerleşim merkezleri olarak varlıklarını sürdürdükleri anlaşılmaktadır. Kentlerin devamlılığı açısından, hac merkezi niteliği taşıyan yerleşimler ile toprak sahibi aristokrat ailelilerin mülkleri içerisinde yer alan kentlerin, diğer yerleşimlere kıyasla daha istikrarlı bir süreklilik sergilediği anlaşılmaktadır.