Buhârî'nin Mu'tezile ile kelâmî tartışmaları (Kitâbu't-Tevhîd örneği)

Buhârî'nin, hicri üçüncü asırdan günümüze kadar hadis literatüründe üzerinde önemle durulan el-Câmiu's-Sahîh'i tasnif etmesi, hem sahîh hadisleri toplama hem de var olan fikrî tartışmalar hakkında kendi görüşlerini ifade etme amacı taşımaktadır. Dolayısıyla onun düşünce dünyasını anlamak için eserindeki hadislerin, yer aldığı bölümlere (kitâb ve bâb başlıklarına) göre titizlikle değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda fıkıhtan tefsire çeşitli konularda fikir beyan eden Buhârî'nin mezkûr eserinde kelâmî konulara dair görüşlerini de açıkladığı ve yeri geldiğinde bu konuya özel bölüm hasrettiği bilinmektedir. Nitekim eserinin "Kitâbu't-Tevhîd" başlıklı kısmını Muʻtezile'ye cevaben oluşturduğu genel kabul gören düşüncedir. Kitâbu't-Tevhîd'in içeriği tahkik edildiğinde çoğunlukla hicri üçüncü asırda tartışılan îtikâdî meselelerden müteşekkil olduğu görülmektedir. Buhârî'nin yer verdiği konular, dönemin mezheplerinden çoğunluğunun gündeminde olsa da hassaten Muʻtezile tarafından tartışılagelmiştir. Dönemin en çok tartışılan meselelerinden Allah'ın sıfatları, rü'yetullah, şefaat, rızık, ecel ve kader gibi birçok konuda rivayetler ihtiva etmesinden mütevellit Kitâbu't-Tevhîd incelenerek ilgili ana konu özelinde Buhârî'nin Muʻtezile ile olan fikrî tartışmaları incelenecektir.