Çandır folkloru

Bu çalışmada Yozgat'ın Çandır ilçesinde doğum, evlilik, ölüm gibi geçiş evreleri, halk mutfağı ile yiyecek, içecek ve mutfak gereçleri, anonim halk ürünleri olan mani, türkü, ninni, bilmece, fıkra, dağ bitkileri, halk hekimliği ve ocaklık geleneği hakkında derleme yapılmıştır. Sözlü olarak yapılan derlemenin yanı sıra derlenen bilgileri destekleyen görseller eklenmiştir. Birinci kısımda sözlü gelenekten derlenen söylemelik türler mani, ninni, ağıt, türkü aktarılmıştır. Sözlü kültür ürünleri çalışma kurallarına bağlı kalınarak aktarılmaya özen gösterilmiştir. Bu birikimlerin derlenmesi ve yazıya geçirilmesi ile varlığını korumak ve sürdürmek amaçlanmıştır. Sözlü kültür ürünleri doğaçlama ve anlık olarak söylenip geçilen türlerdir. Genellikle o anki duyguları yansıtıcı nitelikte, şekil olarak özenli ürünlerdir. Bu ürünlerin varlığını korumak aktarıcılığını yapmak kalıcılık açısından önemlidir. İkinci kısımda genellikle nesir türünde varlık gösteren ve uzun kış gecelerinde, iş yaparken daha eğlenceli hale getirmek için anlatılan türlerdendir. Bu anlatmalık türler içinde inanca bağlı olarak aktarılan Hızır anlatmaları ve memoratlar da yer almaktadır. Diğer ürünler masal, efsane, fıkra, atasözü ve deyimlerdir. Tüm bu ürünler aktarılırken hem kaynak kişiler vasıtasıyla derlenerek hem de gerekli kaynaklardan bilgiler sentezlenerek aktarılmaya gayret edilmiştir. Üçüncü kısımda ise toplu yapılan uygulamaları daha eğlenceli hale getirmek için, kılık değiştirme, yapılan gösteriler ve bu gösteriler sırasında dikkat çeken giyim kuşam geleneği aktarılmaya çalışılmıştır. Dördüncü kısımda kutlamalar, törenler ve bayramlar hakkındaki ritüeller derlenmiştir. Bayram, törenler, kutlamalar toplumu bütünleştirici ve diri tutan kurumlardır. Bu bölümde dini ve milli bayramlar ile birlikte yağmur duası, koç katım töreni, mevsimsel kutlamalar kaynak kişilerle görüşülerek aktarılmaya çalışılmıştır. Bu bölümün sonunda teknolojinin evleri işgal etmediği ve bireyleri birbirinden uzaklaştırmadığı dönemde daha sık oynanan günümüze ulaşan çocuk oyunları tanıtılmaya çalışılmıştır. Bu oyunlar da aslında toplumsal bütünlüğün ve birlikteliğin temelini atan ısındıran unsurlardan biridir. Beşinci kısımda toplumu sosyolojik, psikolojik ve kültürel bakımdan yönlendiren halk inanışlarını aktarmaktadır. Kötü ruhlardan korunmak, daha sağlıklı, bereketli ve olumlu bir hayat için yapılması gereken tabular yer alır. Bunlar toplumun yazısız kuralları haline gelmiştir. Bu kurallar kalıplaşmış ve benimsenmiştir. Temelinde korkunun yer aldığı bu korunma biçimleri geçmişten günümüze varlığını koruyarak gelmiştir. Yapılmasında herhangi bir kural ve zorunluluk olmamasına rağmen insan korunma içgüdüsüyle geçmiş tecrübelerden ve kalıplardan faydalanarak ritüelleri titizlikle devam ettirmektedir. Doğum, evlenme, ölüm gibi geçiş evrelerinde devam ettirilen bu ritüeller kaynak kişilerden derlenmiştir. İlçe kültürüne bağlı gelenek- görenek, örf-adet ve birikimler aktarılmaya çalışılmıştır. Halk mutfağı yiyecekler, içecekler, kışlık hazırlıklar ve mutfak gereçleri tanıtılmış ve nerede kullanıldığı aktarılmaya çalışılmıştır. Altıncı kısımda modern tıbbın gelişmediği dönemde geleneksel tıbbı oluşturan halk hekimliği hakkında bilgiler aktarılmış, bununla birlikte halk hekimliğiyle alakalı olan ocaklık geleneği, nazar ve nazarlık aktarılmaya çalışılmıştır. Ocaklık geleneğinin ne şekilde oluştuğu, inançlar, hangi durumlarda başvurulduğu gözlemlenmiştir. Bu bölümde dağ bitkileri hakkında bilgiler ele alınmıştır. Dağ bitkileri halk hekimliği açısından önem taşımaktadır. Kaynak kişilerle görüşülerek aktarılmaya çalışılmış olup birkaç bitkinin görüntüsüne çalışmada yer verilmiştir. Yedinci kısımda imkânlar doğrultusunda yapılan el işçilikleri aktarılmaya çalışılmıştır. El emeği ürünler günlük hayatta kullanılmış ve değerlendirilmiştir. Sekizinci kısımda Çandır hakkındaki genel bilgiler, ekonomi, nüfus, tarım, hayvancılık aktarılmıştır. Bu bölümde ilçe ve ilçeye bağlı köylerin tarihi hakkında bilgiler derleme yöntemi ve yazılı kaynakların yardımıyla aydınlatılmaya gayret edilmiştir. İlçenin ekonomisi ve ekonomiyi etkileyen, iklim, nüfus, tarım ve hayvancılık bilgileri verilmiştir. Dokuzuncu kısımda yerel ağızdan kelimeler anlamlarıyla birlikte aktarılmıştır. Onuncu kısımda araştırma ile ilgili kapsam ve sınırlar, kullanılan metot gibi teknik bilgiler yer almaktadır. On birinci kısım elde edilen tüm malzemelerden bahseden sonuç kısmı yer almaktadır. Bu bilgilerin kültür açısından önemi ve Çandır ilçesinin bu kültür bağlamında tanıtımı aktarılmıştır. Kültür geçmişten günümüze aktarılarak varlığını korumaktadır. Bir bölgenin kültürünün oluşmasında o bölgenin coğrafi özellikleri, toplumsal yapısı, tarihi etkili olmaktadır. Bu etkiler göz önünde tutulduğunda Çandır'ın kültürel yapısının Anadolu Türk Kültürüyle benzeşimi görülmüştür. Bütün değişim ve farklılıklarıyla günümüzde varlığını koruyan ve unutulan kültürel ritüellerin tümü Yozgat Çandır folklorunu oluşturmaktadır. On ikinci kısımda derlenen malzemeler görsellerle desteklenmiştir. Anahtar Kelimeler: Çandır, Geçiş Evreleri, Söylemelik Türler, Anlatmalık Türler, Göstermelik Türler, Yerel Ağız, Halk Mutfağı, El Sanatları.