Çarlık Dönemi Azerbaycanı'nın uluslaşma süreci: 1850-1920

Bu tez çalışmasının temel gayesi Çağdaş Azerbaycan kimliğinin ilk olarak oluşum sürecini ele almak olmuştur. Nitekim yapılan araştırmalar genellikle belli bir teorik çerçeveye oturmadığından tikel bir anlatı intibası uyandırmışlardır. Bu nedenle kronolojik bir tarih anlatısı intibası uyandırmaması için özen gösterilmiştir. Tez çalışması milliyetçilik bağlamında kurgulanmıştır. Tez çalışması Çarlık dönemi Azerbaycanı'nda uluslaşma sürecinin farklı bir seyir izlediğini ortaya koymak açısından Miroslav Hroch'un Küçük Millet modeli/kuramı kullanılmıştır. Kuramsal kısımda modernite, birey, milliyetçiliğin doğuşu, milliyetçilik kuramları ve Küçük Millet modeline/kuramına yer verilmiştir. Bu minvalde uluslaşma süreçleri için üç aydın -Mirzah Fetali Ahundzade, Ali Bey Hüseyinzde ve Memhmet Emin Resulzade- belirlenmiştir. Ahundzade Azerbaycan modernleştirmesinin başlangıç noktası olarak karşımıza çıkmaktadır. Çarlık memuru olan Ahundzade Aydınlanmanın üzerinde anlaşılan temel çıkarımları olan akıl ve ilerleme ülküsüne iman etmiştir. Ancak Aydınlanmanın felsefi bir değrlendirmesini yapmaktan ziyade Müslümanı "karanlıktan" kurtarmak için bir maarifçi (enlightener) görevini ifa etmiştir. Yani Müslümanları "kolonyal modernleştirme" bağlamında "Yeni Dünya" ile tanıştırmıştır. Bu minvalde bir alfabe bile geliştirmiştir. Ahundzade "akademik ilgi"den öteye gidememiştir. Hüseyinzade uluslaşma sürecinde kimlik ihtiyacı hisseden bir aydın olarak karşımıza çıkmaktadır. Kimlik ihtiyacını romantizmin etksinde organik, önceden verili bir Türklükte bulmuştur. B evresi'nde ulusun hayal edilmesini olanaklı kılan unsurlar -matbuat, okul vs.- da vuku bulmuş ve milli canlanış süreci başlamıştır. Ancak milli hareketin politik hedefe eğilmesi C evresinde mümkün olmuştur. Resulzade C evresi'nde ulus-devletin ideolojik eğilimini Azerbaycancılık bağlamında belirlemiştir. Bu bağlamda 28 Mayıs 1918'de ilan edilen İstiklal Beyannamesi Birinci Azerbaycan Cumhuriyetinin kuruluşunun hukuki kaynağı olmuştur. Cumhuriyetin/ulus-devletin ilanından hareketle milli hareketin başarılı olduğunu söylemek mümkündür. Ancak politik, hukuki olarak kendi ulusunu yaratamadığından tamamlanmamış bir ulus-devlet olarak tanımlanabilir. Dolayısıyla bu tez çalışması Çarlık dönemi Azerbaycanı'nda uluslaşma sürecini küçük millet modeli/kuramı bağlamında incelemiş ve ulus-devletin kendi ulusunu inşa edemediği sonucuna varmıştır.