Çatışma alanlarında kültürel miras yönetimi:‎ Irak örneği

Kültürel miras yönetimi uzmanlık alanı arkeoloji bünyesinde öne çıkan modern ‎disiplinler arasında sayılmaktadır. Dünyanın kültürel ve doğal miras alanlarını ‎yönetme sürecine duyulan ihtiyaç, birçok değişkenle birlikte bu alanları olumsuz ‎yönde etkileyen silahlı çatışmalar yüzünden giderek artmaktadır. Bu uzmanlık alanı ‎dünya devletlerinin tamamı tarafından, akademik ve uygulamalı düzeyde ‎geliştirilmekte ve güncellenmektedir. İnsanlık ve kültürel mirasla beraber çevresel ‎doğal mirası korumaya yönelik duyarlılık bu alana gösterilen ilgiyi katlayarak ‎arttırmaktadır. Bu çerçevede, birçok ulusal ve uluslararası düzeyde, hem devlete bağlı ‎kurum ve kuruluşlar, hem de sivil topluma bağlı yapılanmalar ve oluşumlar teşekkül ‎etmiştir. Bu kuruluşlar, doğal ve kültürel arkeolojik alanları ortaya çıkarma, ‎sınıflandırma, yönetme, koruma ve bakım süreçlerini üstlenerek, belirlenmiş alanların ‎güvenliklerini ve gelişimlerini sağlamak üzere örgütlenmişlerdir. ‎ Aynı zamanda bu kuruluşlar; arkeolojik faaliyetlerin altyapısıyla ilgili ‎yönetimsel ve gelişimsel planlamaların düzenlenmesinin ötesinde, gerekli yasal ‎işlemlere yönelik kanun tasarısı hazırlama, tüzük, mevzuat ve yönetmelik oluşturma ‎sürecinde de aktiv rol oynamaktadırlar. Bununla beraber, dünyada yaygın bir şekilde ‎bulunan sit alanlarının korunmasının ve kalkınmasının garanti altına alınması adına ‎devletlerarası antlaşmalar ile bölgelerarası uzlaşmalara da katılmaktadırlar. Özellikle ‎silahlı çatışma zamanlarında bu kuruluşlar, arabulucu vasfıyla yasal yollara ‎başvurmaktadırlar. ‎ Kültürel miras alanlarının korunmasına yönelik tüm uluslararası antlaşmalara ‎ve özel yasal düzenlemelere rağmen bu dokunulmaz alanlar, askeri ve sivil silahlı ‎çatışmalar sonucunda büyük yıkım ve tahribata uğramıştır. Böylece insanlık, ‎doğrudan ve dolaylı yoldan silahlı saldırıların hedefi olması nedeniyle, dünyanın ‎birçok ülkesinde tehlike altındadır. Ortadoğu ülkeleri arasında özellikle Irak'taki ‎arkeolojik alanlar, uzun bir süredir tahribat, yıkım ve hırsızlığa maruz kalmıştır.‎ Bu çalışmanın temel amacı; silahlı çatışma alanlarının ortasında kalan Irak ‎bölgesinin, kültürel miras yönetimi bakımından ele alınması, incelenmesi ve çözüm ‎önerileri getirilmesidir.‎ Birinci bölümde; kültürel ve doğal mirasın mahiyeti ve önemi, çeşitleri ve ‎türleri sunulacaktır. Ardından ikinci bölümde; genel olarak kültürel mirasa yönelik ‎öncelikli riskler ve karşılaşılan tehditler ele alınacaktır. Üçüncü bölümde ise; özellikle ‎savaş ve silahlı çatışma dönemlerinde Irak'ın arkeolojik deneyimi ve kültürel miras ‎alanlarının yönetimi incelenecektir. Bu açıdan Irak kültür miras alanlarının yıkım, ‎tahribat ve çalınma faaliyetleri gözler önüne serilecektir. Özellikle 2014-2017 tarihleri ‎arasındaki kısa bir zaman diliminde DAEŞ olarak bilinen silahlı çeteler tarafından ‎işgal edilen özellikle Ninova ilindeki arkeolojik alanlarda, anıtsal ve tarihsel açıdan ‎paha biçilemez kültürel unsurlara karşı gerçekleştirilen patlatarak yok etmek, tahribat, ‎kaçakçılık vb. olumsuz faaliyetlerin dökümü çıkarılacaktır. Dördüncü bölümde ise; ‎uluslararası antlaşmalar ve yerel sözleşmeler çerçevesinde yürütülen, kültürel miras ‎alanlarının korunması süreçlerinin etkinlikleri ve çabaları ele alınmıştır. Bunun yanı ‎sıra, Irak'ta kültürel miras yönetimi çalışmalarında karşılaşılan sorunların ‎incelenmesine yer verilmiştir. Son olarak, araştırma sırasında ulaşılan genel sonuçlar ‎doğrultusunda sorunlara yönelik muhtemel çözüm önerileri oluşturulmuştur.‎ ‎ ‎ Anahtar Kelimeler: Arkeoloji, Kültürel Miras, Yönetim, Irak, Ninova, ‎UNESCO.‎