Çeviribilim açısından kavramlar tarihi: Türkçe yazında "azınlık" ve "etnik grup"

Bu çalışma, günümüz siyasetinin çokça tartışılan anahtar kavramlarından "azınlık" ve "etnik grup" kavramlarının Türkiye bağlamındaki ithal ve transfer süreçlerini konu eder. Bu amaçla, Osmanlı'nın son on yıllarından günümüze kadar getirerek kavramların artsüremli ve eşsüremli bir analizini yapar. Çalışmanın kuramsal dayanağını betimleyici çeviri kuramlarının sunduğu perspektif ile kavramlar tarihinin yöntemleri oluşturur. Somut ifadesiyle, anılan kavramlar, kavramlar tarihinin yöntemlerinin bir parçası olarak sözlükler, dergi ve gazeteler ile temel eserlerde taranırken, bunların farklı dönemlerin kültür repertuvarları içerisinde hangi hamiler ve ideolojik konumlanmalar üzerinden nasıl ithal ve transfer edildiklerini ve ithal edildikleri dizgenin söylem evrenlerine nasıl eklemlendiklerini inceler. Bu bağlamda önce kuramsal çerçeveyi sunarak yöntem tartışması yapar, ardından Osmanlı'nın Tanzimat Fermanı ile başlayan köklü toplumsal ve kavramsal değişimlerini konu edinir. Söz konusu değişimlerin ve dillerarası çeviri faaliyetlerinin yoğunlaştığı bir dönemde anılan kavramların hangi gerekçelerle ve hangi çeviri işlemleriyle ithal edildiklerine odaklandıktan sonra, erken Cumhuriyet dönemi kültür repertuvarı kapsamında dil reformunun ve diliçi çeviri faaliyetlerinin neticesinde kavramlarda yaşanan kırılmalara yer verir. Son olarak, 1960'lı yıllar, ancak bu tarihten de çok kavramlarla ilgili çeviri eserlerde görülen artış bakımından 1980'lerin sonları itibariyle toplumsal ve siyasi gelişmelerin ışığında, kavramların izlediği seyri bu kez de çeviri eserler üzerinden takip eder. Çalışmanın sonucunda, sıralanan bu çok katmanlı çeviri etkinliğinin kavramların ithali ve transferinde kritik roller üstlendiği ve bu bakımdan kavramların kazandıkları ya da kazanacakları anlam çerçevesinin belirlenmesinde etkin olduğu gözler önüne serilmiştir. Aynı zamanda ithal ve transfer süreçlerinin erek dizgenin kabul ve direnç koşullarıyla koşut bir ilişkisi olduğu sonucuna varılmıştır, zira incelenen kavramlar özelinde yerleşik devlet söylemi ve kültür repertuvarının çeviri eserlerin yayımlanmaya başladığı tarihlere kadar neredeyse bütün kapıları kapatarak, 90'lar sonrasında ise alternatif söylem evrenlerinin görünürleşmesiyle kırılmalar yaşasa da, çok ciddi bir direnç gösterdiği ve bu durumun kavramların dolaşımını sınırladığı gözlemlenir. Ancak elbette bilhassa çeviri eserlerin sembolize ettiği alternatif söylem evrenleri de kendilerine alan açabilme gücü gösterebildiğinden, ithal ettiği yeni kavram setleriyle birlikte erek kültür dizgesinde gündemleştirilmekte, tartışılmakta, referans çerçeveleri olarak kabul edilmektedir. Çalışma ayrıca ithal edilen bu kavramların erek dizgedeki diğer kavramlarla ilişkiler ağına da değinerek Türkiye'deki toplumsal tarihin ana uğrak noktalarına da işaret eder. Son olarak, çalışmanın önemli bir sonucu çeviribilim ile kavramlar tarihi alanlarının disiplinlerarası bir etkileşim içerisinde olmasının zengin inceleme olanakları sunabileceğidir.