Cevizde bazı fenolojik özellikler ile ilişkili kantitatif özellik lokuslarından ıslahta kullanılabilir DNA markörlerinin geliştirilmesi

Ceviz, Juglans cinsine ait ve monoik çiçek yapısı gösteren önemli sert kabuklu meyvelerden biridir. Gençlik kısırlık döneminin uzun olması nedeniyle cevizde çeşit ıslahı programları uzun sürmektedir. Uzun zaman alan bu ıslah süresini kısaltmak için moleküler çalışmalar oldukça önemlidir. Cevizde ıslah süresini kısaltarak ıslah verimliliğini arttırmaya dayanan önemli fenotipik karakterler ile ilişkili markörlerin geliştirilmesinde genetik bağlantı haritaları ve kantitatif özellik lokus (QTL) analizleri önemli araçlardır. Cevizde tomurcuk patlama zamanı ve yapraklanma zamanı ıslahta önemli seçim kriterleri arasındadır. İlkbahar geç donlarından zarar görmemek için ceviz çeşitlerinin geç uyanması ve geç yapraklanması istenir. Bu çalışmada daha önceden oluşturulmuş Chandler ve Kaplan-86 yoğun genetik haritalar ve dört yıllık fenotipik veriler kullanılarak cevizde tepe tomurcuğu patlama zamanı ve yapraklanma zamanı ile ilişkili QTL bölgelerinin belirlenmesi ve belirlenen QTL bölgelerinden ıslahta kullanılabilir DNA markörü geliştirilmesi amaçlanmıştır. Tomurcuk patlama zamanı ve yapraklanma zamanı özellikleri dışında ceviz için önemli 11 adet fenolojik karakter için de QTL analizleri bu çalışma doğrultusunda yapılmıştır. QTL analizleri sonucunda, 'Chandler × Kaplan-86' populasyonunda, Chandler ve Kaplan-86 bağlantı haritalarında sırasıyla 12 özelliğe ilişkin toplam 43 adet ve 33 adet QTL belirlenmiştir. Fenolojik karakterler arasından dikogami fenolojisi ile ilişkili bir QTL belirlenememiştir. Tomurcuk patlama zamanı ve yapraklanma zamanı için Chandler ve Kaplan-86 haritalarında LG4 üzerine haritalanan majör QTL'ler belirlenmiştir. Tomurcuk patlama zamanı için Chandler ve Kaplan-86 haritalarında en yüksek LOD skorları sırasıyla 47.9 ve 40.2, açıklanan en yüksek fenotipik varyasyon yüzdeleri ise sırasıyla %78.7 ve %76.1 olmuştur. Yapraklanma zamanı için Chandler ve Kaplan-86 haritalarında en yüksek LOD skorları sırasıyla 38.9 ve 31.5, açıklanan en yüksek fenotipik varyasyon yüzdeleri ise sırasıyla %68.8 ve %63.5 olmuştur. Majör QTL bölgelerine en yakın olarak belirlenen SSR ve DArT markörlerinden geliştirilen 3 adet primer 160 ceviz çeşit ve genotipinde doğrulama yapılarak test edilmiştir. Sonuç alarak, belirlenen SSR ve DArT markörlerinin tomurcuk patlama zamanı ve yapraklanma zamanı üzerine etkilerinin olmadığı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Ceviz, J. regia, QTL, fenoloji