Ceza mahkemesi hukukunda yakalama ve gözaltına alma

ÖZETSuç ve suçlulukla mücadelede ilk basamağı teşkil eden yakalama konusu büyük birönem arz etmektedir. Yakalama, bir kişinin hâkim kararı olmamasına rağmen, geçici bir süreiçin özgürlüğünün kısıtlanması demektir. Çok kısa süreli özgürlük kısıtlamaları yakalamasayılmaz. Yakalama, önleme ve adli yakalama olmak üzere ikiye ayrılır: Önleme yakalamasıkamu emniyeti ve düzeninin korunması için, gerekli olan hallerde, alınan bir tedbirdir. Adliyakalama, suç işlediği yönünde hakkında kuvvetli iz, eser, emare ve delil bulunan kişiningözaltına alma işlemlerinden önce özgürlüğünün geçici olarak ve fiilen kısıtlanarak denetimaltına alınmasıdır. Kişinin fiilen denetim altına alındığı an, yakalama anıdır. Kısa sürelidurdurmalar yakalama değildir. Durdurmada kişi, fiilen denetim altına alınmakta olup,objektif olarak kendisini serbest hissetmediği an yakalanmış sayılır.Gözaltına alma için ise, Cumhuriyet Savcısı tarafından ayrıca karar verilmesi gerekir(CMK m.91/1). Adli yakalamanın; suçüstü halinde yakalama, kimlik tespiti amaçlı yakalama,herkesin yakalama yapabilmesi gibi türleri vardır. Kolluk görevlileri ve herkesin yakalamayapabilecekleri haller CMK m.90/1'de gösterilmiştir. Meşhut suç sırasında faili, herkesinmuvakkaten yakalama yetkisi vardır (CMK m.90). Geçici yakalama, hâkim kararı veya yetkilimerci tarafından verilen bir emir olmaksızın yapılabilir.Yakalama, gece ve gündüz her zaman yapılabilir. Yakalama yetkisinin doğduğudurumlarda, önce kolluk görevlisinin kendi güvenliğini sağlaması gerekir. Bu amaçla;yakalanan kişinin kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önlemek amacıylakaba üst araması yapılarak, silah vb. unsurlardan arındırılır. Kolluğun silahtan arındırdığıkişinin ayrıntılı aramasını yapabilmesi için Cumhuriyet Savcılığından yazılı emir almasıgerekir. Yakalama sırasında suçun iz, emare, eser ve delillerin yok edilmesini veyabozulmasını önleyecek tedbirler alınır.Herkes tarafından yakalanıp kolluğa teslim edilen veya kolluk görevlileri tarafındanyakalanan kişiye, suç ayrımı gözetmeksizin kanuni hakları derhal bildirilir (CMK m.90/4).Yakalanan veya gözaltına alınan kişi yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması halinde,durumu vatandaşı olduğu ülkenin büyükelçiliği veya konsolosluğuna haber verilir (YakalamaYönetmeliği m.8/d). Yakalamadan ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin emirdenyakalananın bir yakınına veya belirlediği kişiye Cumhuriyet Savcısının emriyle gecikmeksizinhaber verilir. Kişiye haklarının hatırlatılmaması bir tazminat isteme sebebidir.Yakalanan veya gözaltına alınan kişiye, yakalamanın gerektirdiği kadar zorkullanılabilir. Yakalanan kişinin gözaltına alınacak olması veya zor kullanılarak yakalanmasıhallerinde doktor kontrolünden geçirilerek yakalama anındaki sağlık durumu belirlenir(Yakalama Yönetmeliği m.9). Yakalama işlemi bir tutanağa bağlanır.Kişi soruşturma veya kovuşturmanın yapıldığı yerde yakalanmış ise; en geç 24 saatiçinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır. Eğer dışında yakalanmış ise, 24 saatiçinde hâkim veya mahkeme önüne çıkarılabiliyorsa çıkarılır, çıkarılamıyorsa en yakın SulhCeza Hâkimi önüne çıkarılır. Gözaltı sürelerinde ve diğer konularda yapılan değişiklikler ileAvrupa standartlarının da ilerisinde sayılabilecek yeni reformlar gerçekleştirilmiştir.Yakalama ve gözaltına alma işleminin sonucu olarak kişinin hak ve özgürlüklerininkanunlar çerçevesinde sınırlandırılması gerekmektedir. Bazen bu faaliyetler yapılırken bazıkolluk görevlileri istemeyerekte olsa bu sınırları aşmakta, kişi hak ve özgürlüklerini ihlaletmektedir. Yakalama ya da gözaltına almanın koşuları oluşmadığı halde kişi haksız olarakyakalanmış ya da gözaltına alınmış olabilir. Bu nedenle tezimizde bu konularda ve yakalananya da gözaltına alına kişinin hakları, yakalamanın ve gözaltına almanın koşulları, kollukkuvvetlerinin yetkileri ve uygulamanın nasıl olması gerektiği gibi konularda ayrıntılı olarakbilgi verilmiştir.Toplumun desteğinin kazanılması için öncelikle personele insan haklarına ve temel hakve özgürlüklere saygı çerçevesinde görev yapma bilincinin kazandırılması büyük önem arzetmektedir. Uluslararası birçok alanda özellikle yakalama, gözaltına alma gibi hususlardagereken hassasiyetin kolluk kuvvetleri tarafından sağlanamadığı yönünde eleştirisel anlamdaraporlarla karşı karşıya kalan ülkemizde, 2005 yılında yapılan AB uyum yasalarıçerçevesindeki değişiklikler bu anlamda yerinde ve isabetli olmuştur.