Cumhuriyet dönemi Jandarma Teşkilatı ve icra ettiği görevler

İnsanlık tarihinde, güvenlik kaygısı ile var ola gelen güç merkezli yapılanmaların ve onun türevlerinden olan kolluk teşkilatlanmalarının çok sayıda tecrübe ve örneğine rastlamak mümkündür. Dünya'nın herhangi bir köşesinde herhangi bir zaman diliminde, mezkûr oluşumların varlığına yahut tezahürlerine dair izlenimler rahatlıkla göze çarpabilir. Kadim tarihten günümüze varlığını koruma kudretinde olan Türk devletleri de halkının güvenlik ve huzur içinde hayatını idame ettirebilmesi için anılan dönemin koşullarına uygun iradeler sergileyerek günümüze değin ilgili güvenliğin tesisine azami önem vermiştir. Mısırlı Türkler nezdinde "muhafız, koruyucu silahlı kuvvet" manasında kullanılan "candar" sözcüğü, Selçuklular döneminde vilayetlerin emniyetle bekasını tesis eden, sultanın sarayını kollayan askerlere verilen isim olmuştur. Zaman içerisinde mezkûr telaffuz, Anadolu'nun kimi bölgelerinde Selçuklulardan bakiye olarak "cenderme", Rumeli coğrafyasına da "candarma" olarak sirayet etmiştir. Öte taraftan yıllar sonra benzer telaffuz olan Fransızca "gendarmerie" kelimesi, Türkçeye "jandarma" olarak intikal etmiştir. Osmanlı Devleti'nde tarihi tecrübe ile geliştirilen kolluk teşkilatının teşkili, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasını ve Tanzimat Fermanının ilanını müteakip 1846 yılında Seraskerliğe bağlı Zaptiye Müşirliğinin tesisi ile mümkün olmuştur. 1879 yılında Zaptiye Nezaretinin tesisi ile Fransız kolluk yapılanmasından başarının taklidi yöntemi ile teşkilat nizamnamesinin kabulü neticeli Jandarma Daire-i Merkeziyesi'nin kurulması, günümüze kadar uzanan Türk Jandarma yapılanmasının temellerini teşkil etmektedir. 1909 yılında Umum Jandarma Kumandanlığı halinde yapılandırılan kadim teşkilat, on yıllık harp süresi ve devamındaki milli mücadele döneminde gerek asayişin tesisinde gerekse cephelerde müşterek gayretlerin ifasında hep ön saflarda yer almıştır. Cumhuriyet'in ilanı ve devamında gerçekleştirilen miras kurumlardaki tensikat gayretleri neticeli 1930 yılında 1706 sayılı Jandarma Kanunu kabul edilerek kurumsal tecrübe, anılan dönemin şartlarında modernize edilmeye başlanmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde sınırların korunmasından, ayaklanma ve isyanlara varana kadar yurdun dört bir yanında hizmetlerde bulunan Jandarma Teşkilatı, İkinci Dünya Harbi süresince her ne kadar Türkiye savaşa canlı olarak iştirak etmiş olmasa da harbin yarattığı topyekûn sürecin tezahürleri ile iç güvenliğe dair gerekliliğini ortaya koymuştur. Öyle ki 1956 yılından itibaren gümrük konuları ile sınır hatlarının çoğundan sorumlu kılınan ve 1983 yılına kadar sahil güvenlik vazifelerini bünyesinde toplayarak 2013 senesine değin kara sınırlarının büyük kısmını muhafaza eden güçlü bir komutanlık haline ulaşmıştır. 1983 yılında kabul edilen 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu ile yapılanma ve askeri nitelikli kolluk hali kuvvetlendirilen teşkilat, anılan dönemin şartlarında zorlu vazifelerle memur edilmiştir. Öte taraftan komando ve iç güvenlik yapılanması ile 1980'li yılların başından bu yana terör ve teröristle mücadele harekâtında hep en önde yer alan Türk Jandarması, yurdun en küçük yerleşimine kadar nüfuz edebilen kolluk yapılanması ile emniyet ve asayişin tesisinde varlığını ispatlamış köklü bir kurumdur. Jandarma Teşkilatı, modern kolluk yapılanmalarının Dünya üzerindeki gelişimlerine kayıtsız kalmayarak tensikat ile yeniden teşkilatlanma gayretlerini hep canlı tutmuş ve icra ettiği dış görevler bağlamında mevcudiyetini ortaya koymuştur. Bu bağlamda kamu diplomasisi eksenli güvenlik gayretleri göz önüne alınarak Türk Jandarmasının başta Kıbrıs Barış Harekâtı olmak üzere barışı koruma misyonlarına katılımı ve diğer ülkelerin jandarma kuruluşları ile ortak çalışmaları dikkat çekmektedir. Gerek sert gerekse yumuşak güç bileşenlerini uhdesinde barındıran Türk Jandarma Teşkilatı, bir güvenlik diplomasisi kuvvet çarpanı olarak Dünya üzerindeki kolluk kuvvetleri kanalı ile inşa ettiği köprüler marifetiyle Türk dış diplomatik ilişkilerine hatırı sayılır katkılar sağlamaktadır. 2016 yılındaki mevzuat düzenlemeleri ile 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu'nda gerçekleştirilen tashih neticesinde; jandarma tanımlamasında var olan silahlı askerî genel kolluk kuvveti ibaresinden askeri lafzı çıkartılarak bağlılık ve vazifelendirme süreci farklı bir döneme evrilmiştir. Jandarma Teşkilatının gerek bağlılık durumu doğrudan İçişleri Bakanlığına hiyerarşik olarak bağlanarak revize edilmiş gerekse sınır ötesi vazifelendirmelerdeki Genelkurmay Başkanlığı bağlısı mevcudiyeti kaldırılmıştır. Uzun soluklu bir tecrübi birikime sahip köklü Jandarma Teşkilatının; Cumhuriyet dönemi özelinde yazılan akademik çalışmalarda, fazlaca değinilmeden geçilen yeniden yapılandırılması ve güvenlik diplomasi aktörü olarak icra ettiği dış görevlerdeki tecrübeleri önem arz etmektedir. Bu kapsamda mezkûr çalışma, tarihi analiz ile Osmanlı Devleti'nden bakiye kolluk teşkilatının; anılan dönemlerin koşullarında başarının taklidi uygulamalarıyla yeniden yapılandırılması önemliliğinin ötesinde, uluslararası ilişkiler bağlamında güvenlik diplomasisi odaklı Türk Jandarmasının icra ettiği dış görevlere yönelik merakı giderme temelli oluşturulmuştur.