Deprem odağında mekansal planlama ve yönetsel kararların ekosistem hizmetlerine etkilerinin değerlendirilmesi: Düzce örneği

Depremler genellikle yıkılan yapılar ve can kayıpları üzerinden değerlendirilse de ekosistemler üzerindeki en kalıcı baskı afet sonrası doğal süreçleri göz ardı eden mekânsal planlama kararlarından kaynaklanmaktadır. Düzce Merkez-Kaynaşlı bölgesinde meydana gelen 12 Kasım 1999 depremi öncesi (1990) ve deprem sonrası dönemler (2000, 2012, 2021) incelenmiş; mekânsal kararlar, CORINE arazi örtüsü değişimleri ve ekosistem hizmetleri arz–talep–denge ilişkisi kaynak sağlayıcı, düzenleyici ve kültürel boyutlarda değerlendirilmiştir. Bulgular; 1990 öncesinde güçlü olan ekosistem dengesi, 1990-2000 döneminde sarsılmış, 2000-2012 döneminde en ağır kırılmayı yaşamış, 2012-2021'de ise kısmi toparlanma göstermiştir. Kaynak sağlayıcı hizmetlerde tarım alanlarının %17, meraların %67 azalmasıyla arz %25 düşmüş, nüfus ve kentleşmeye bağlı talep %22 artmıştır. Düzenleyici hizmetlerde, sulak alanların %56, ormanların %9 kaybı arzı %30 azaltmış, talep ise %20 artarak afet risklerini yükseltmiştir. Kültürel hizmetlerde, 1999 sonrası prefabrike konutlar ve moloz dökümleri doğal peyzajı zayıflatmış; ancak 2012 sonrası Melensu Park ve Millet Bahçesi gibi projelerle kentsel yeşil alan %500 artmış, arz %30 yükselmiş ve talep %15 artarak dengede kısmi bir iyileşme sağlanmıştır. Sonuç olarak, tezin temel hipotezi doğrulanmıştır: Ekosistem hizmetleri üzerindeki en yıkıcı ve kalıcı etkiler, depremden çok, deprem sonrası alınan mekânsal planlama kararlarından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle afet sonrası yeniden yapılanma süreçlerinde ekosistem hizmetleri haritalarının mekânsal planlamaya entegrasyonu, doğa temelli çözümlerin önceliklendirilmesi ve tarım–mera alanlarının korunması kritik önemdedir. Çalışma, yalnızca Düzce için değil, deprem riski taşıyan tüm kentler için evrensel düzeyde çıkarımlar sunmaktadır.