Derin ekoloji ve İslam'da insan-doğa ilişkisi

Durkheim sosyolojisinden esinlenerek çevre sosyolojisi içinde yeni ekoloji paradigmasını geliştiren Cotton ve Dunlop ekolojik krizlerin aşılabilmesi için yeni bir ekolojik toplumsal hafızanın geliştirilmesi gerektiğini savunmuşlardır. Bu çalışma, yeni ekolojik toplumsal hafızanın kaynağı ne olmalıdır sorunsalından hareket ederek insanları ekolojik denge ile uyumlu bir zihniyet ve yaşam tarzına dönüştürecek itici gücün ne olabileceği üzerine odaklanmıştır. Doğa ve toplum arasındaki karşılıklı ilişkiyi ve etkileşimi inceleyen çevre sosyolojisi alt-disiplini içinde göz ardı edilen dinsel anlayışlar ve çevre etiği perspektiflerin ekolojik bilinçlenmenin kaynağının, yeni bir ekolojik toplumsal hafıza inşa edilmesinde ve çevre hareketlerine kişileri kanalize etmede itici güç olabileceği varsayımından yola çıkarak, bu tezde derin ekoloji felsefesi ve İslam doğa, insan-doğa ilişkileri temelinde karşılaştırılmıştır. Belli temalar ekseninde karşılaştırma yaparak derin ekoloji ve İslami çevre etiğinin benzerlikleri ve farklılıkları analiz edilmiştir. Çevre sosyolojisinin ekolojik sorunlara çözüm sunmada tek başına yetersiz kalması ve çevre sorunlarını ele almada dinsel ve dinsel-olmayan çevre-etiği yaklaşımlarını göz ardı etmesi bu tezde disiplinler arası bir yaklaşımın benimsenmesini kaçınılmaz kılmıştır. İnsan-doğa arası ilişkileri kapsamlı ve bütünlüklü anlamak için tüm disipliner sınırları aşıp disiplinler arası bir yaklaşım benimsemek önemlidir. Analizler sonucunda bu çalışmanın ulaştığı temel sonuç şudur: derin ekoloji insan-doğa ilişkisinde insan-merkezli bakış açısını reddederek, doğa-merkezli (eko-sentrik) değer yönelimli bir bakış açısı sunma eğilimi gösterirken, İslam dini, insan-doğa ilişkisinde ne insan-merkezli ne de derin ekolojide olduğu gibi doğa-merkezli bir bakış açısı içermektedir. Bunlardan farklı olarak teo-merkezli bir bakış açısı sunmaktadır. Teo-merkezli bakış açısı evrene Allah-merkezli yaklaşımı içermektedir. Teo-merkezli İslami eko-etik 1) birlik prensibi (Tevhid); 2) sorumluluk prensibi (Halifelik); 3) denge prensibi (Mizan); 4) yaratılış prensibi (fıtrat) temelinde inşa edilmiştir. Anahtar kelimeler: Çevre Sosyolojisi, Ekolojik Kriz, Derin Ekoloji, İslami Çevre Etiği, Teo-Merkezli, İnsan-Merkezli, Doğa-Merkezli Değer Yaklaşımları