Derviş Mukîmî'nin Vahdet-nâme-i İlâhî'si (metin-inceleme-dizin)

Derviş Mukîmî'nin hayatı hakkında henüz bir bilgiye ulaşamasak da Mukîmî'nin tek eseri olan Vahdet-nâme-i İlâhî'nin nüshalarını incelediğimizde yazarın XVI.-XVII. yüzyılda yaşadığını düşünmekteyiz. Vahdet-nâme-i İlâhî'de yazar, hayatı hakkında bilgi vermemiş, sadece "Bende-i Fazlullah" ifadesini kullanmıştır. Yeni çalışmalar ışığında veriler toplandıkça, yazarın hayatı hakkında bilgiler gün yüzüne çıkacaktır. Tez çalışmamın amacı, Hurûfîlik alanında yazılmış ve birçok nüshaya sahip bu önemli eserin Hurûfîlik öğretileri çerçevesinde, eserin edebiyatımıza kazandırılmasını sağlamak, bu alanda yapılan çalışmalara kaynaklık oluşturmak, bu eserin edebiyatımızdaki yerini belirleyip, diğer Hurûfî eserlerden ve diğer benzer eserlerden farkını ortaya koymaktır. Ayrıca eserin dil ve üslup özelliklerini değerlendirerek nâsirin edebî kişiliğini ortaya çıkararak yazarın edebiyatımızdaki önemini bilim dünyasına sunmaktır. Hurûfîlik XIV. yüzyılda İran'da Fazlullah Esterâbâdî (ö. 796/1394) tarafından kurulmuş, mistik ve felsefî bir akımdır. Bu akım, İran'da ortaya çıkmış, izleri XVII. yüzyıla kadar devam etmiş, İran ve Azerbaycan topraklarında temeli atılarak Anadolu ve Balkanlara kadar yayılmıştır. Hurûfîliğin ilk dönemini, Hurufîliğin kurucusu olan Fazlullah ile birlikte, Aliyyu'l-A'lâ (754-822/1353-1419), Şeyh Ebu'l Hasan (753-?), Seyyid Şerif, Seyyid İshak (771/1369-?), Emir Gıyâseddin (ö. 852/1448'den sonra), Mir Fâzılî gibi Fazlullah'ın halife ve çağdaşlarının Farsça kaleme aldıkları eserler oluşturmaktadır. Anadolu'da ve Balkanlarda Hurûfîliğin yayılmasında önemli rol oynayan Seyyid Nesîmî (748-821/1347-1418) ve onun izinden gelen Refi'î, bu akımın Anadolu'daki ilk temsilcilerindendir. Abdülmecid Ferişteoğlu (ö.864/1459-60), Cavidî Ali, Mukîmî, İşkurt Dede nesir alanında Hurûfîliğin önemli temsilcilerindendir. Bu nâsirlerin eserleri genelde Hurûfîliği yaymak, Fazlullah'ın eserlerini Türkçeye çevirerek halkın anlayabileceği bir dilde anlatarak öğretici nitelikte yazılmış eserlerdir. Şiir alanında ise Penâhî (ö. 1456'dan sonra), Misâlî (ö. 985/1577), Muhîtî (960/1553-?), Arşî (970-1030/1562-1621) önemli temsilcilerdir. Vahdet-nâme-i İlâhî, yazarın ulaşabildiğimiz tek eseridir. Eserde Hurûfîlik öğretileri halk diliyle anlatılmıştır. Bu mensur eserde birçok ayet, hadis ve Arapça rivayetlere yer verilmiş, bunların açıklamaları ve yorumları, tasavvufî terim açıklamaları yapılmıştır. Eserde yaratılış, Hz. Âdem, Hz. Havva, Hz. Muhammed, Hz. Ali ile ilgili konuların yanı sıra ibadetlerin Hurûfî tevillerini de açıklamıştır. Vahdet-nâme-i İlâhî'nin 6 tanesi tam olmak üzere 16 nüshasına ulaşılmıştır. Eserin müellif nüshasına ulaşamadık. Çalışmamızda 6 tam nüshanın karşılaştırılmasıyla birlikte benzerlikten hareketle aynı nüshadan istinsah edildiğini düşündüğümüz iki nüshayı çıkartıp 4 nüshadan yararlanarak metni oluşturduk. En eski nüsha olan 1703 tarihli Millet Kütüphanesi nüshasını temel nüsha olarak belirleyerek diğer nüshalarla karşılaştırdık. Tezimizde çalıştığımız Derviş Mukîmî'nin Hurûfîlik alanında yapılacak çalışmalara ışık tutabilecek nitelikteki Vahdet-nâme-i İlâhî adlı bu önemli eserini transkribe edilerek Hurûfîlik açısından incelemesi yapılmıştır. Çalışmamızın sonuna bir de dizin eklenmiştir. Anahtar Kelimeler: Hurûfîlik, Fazlullah, Derviş Mukîmî, Vahdet-nâme-i İlâhî