Türkiye'de hanehalkı tasarruf davranışlarının belirleyenleri

Bu tez, mikroekonometrik bir yöntem kullanarak demografik ve sosyo-ekonomik faktörlerin Türkiye'deki hanehalkı tasarruf davranışları üzerindeki etkisini ve bu tasarruf davranışlarının yaşam döngüsü hipoteziyle uyumlu olup olmadığını araştırmaktadır. Yurtiçi tasarruflar ve yatırım, bir ekonominin uzun dönemli büyümesinde önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler, yurtiçi tasarruf oranlarının düşük olmasının bir sonucu olarak ani bir durgunluk döneminde ya da uluslararası sermayenin dışarıya kaçması sonucunda büyümelerini finanse etme konusunda zorluklarla karşılaşmakta, bu da finansal krizlere yol açmaktadır. 2008-2009 yıllarında Türkiye'nin büyüme oranında yaşanan keskin düşüş de büyük oranda sermayenin ülke dışına kaçmasından kaynaklanmıştır. Türkiye krizin ardından yeni sermaye girişleriyle büyümeyi yeniden sağlamış olsa da büyüme hızı, Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Avro bölgesinde gelişen koşulların uluslararası sermayeye cazip gelmesi dolayısıyla, son yıllarda yavaşlamıştır. Bütün bu olaylar, yurtiçi tasarrufların ekonominin uzun dönemli büyümesi üzerindeki kritik rolüne işaret etmektedir. Türkiye'de yurtiçi tasarrufların belirleyenlerini analiz eden sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu çalışmaların çoğu tasarruf davranışlarını makroekonomik göstergeler üzerinden analiz etmektedir. Ancak makroekonomik çalışmalar, parasal ve mali faktörlerin etkilerini analiz etmek için temsili bir hanehalkı varsayımı yapmakta, dolayısıyla hanehalklarının davranışları arasındaki farklılıkları yok saymaktadır. Diğer yanda mikro düzeyde yürütülen çalışmalar birtakım sosyal, ekonomik, demografik ve coğrafi faktörler aracılığıyla hanehalkı tasarruf davranışlarını daha iyi analiz etmektedir. O nedenle bu çalışmada yaş, cinsiyet, eğitim seviyesi, istihdam durumu, medeni durum, hanehalkı büyüklüğü, hanehalkı geliri gibi hanehalklarının mikro düzeydeki belirleyenlerine odaklanılmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 2003 ve 2013 yılları arasında yayınlanan Hanehalkı Bütçe Anketleri'nden yararlanılarak oluşturulan veri setleri araç değişkenli kantil regresyon yöntemiyle analiz edilmiştir. Kantil regresyon yöntemi, son yıllarda tasarruf gibi hanehalkları arasında değişen ve simetrik olmayan bir dağılıma sahip olan değişkenler için kullanılmaktadır. Bu çalışma, aynı konuyu mikro düzeyde analiz eden geçmiş literatüründen farklı sonuçlar vermektedir. Çünkü bu çalışmada hanehalkı tasarruf davranışları, farklı tasarruf oranı dilimleri içindeki hanehalkları arasındaki farklılıklar dikkate alınarak analiz edilmiştir. Analizler sonucunda hanehalkı tasarruf oranının anlamlı belirleyenlerinin her bir tasarruf oranı dilimi içindeki etkisinin de farklı olduğu görülmüştür. Buna ek olarak daha önceki çalışmalar tarafından hanehalkı tasarruf oranının anlamlı belirleyenleri olarak kabul eden eğitim seviyesi, hanehalkı büyüklüğü gibi değişkenlerin tasarruf oranı dilimlerinin bazıları için anlamlı kabul edilemeyeceği görülmüştür. Ayrıca yaşam döngüsü hipotezinin hanehalkı tasarruf oranının bir yaşam döngüsü boyunca kambur bir şekil alması gerektiğini işaret eden bulgusunun Türkiye'deki hanehalkı tasarruf davranışları için geçerli olmadığı görülmüştür. Bu sonuç yüksek ihtimalle yaşlı kimselerin fedakarlığından ve miras güdüsünden kaynaklanmaktadır. Bunun yanı sıra ihtiyati tasarruf kuramı da girişimci hanehalkı reislerinin tasarruf davranışları haricinde Türkiye'de geçerli değildir.