Dinî adanmışlık psikolojisi üzerine ampirik bir araştırma

Dinî adanmışlık kavramının kuramsal çerçevesini belirlemek, kavramsal boyutlarını yapılandırmak ve gelişimsel açıdan konumunu tayin etmek gibi amaçlarla yürütülen bu araştırma özünde duygu, düşünce ve davranış yönleriyle dinî adanmışlığın dinamik yapısını ve psikolojik özelliklerini incelemeyi hedeflemektedir. Bu çalışma ayrıca dinî adanmışlık ile sabır, azim ve umut arasındaki ilişkilerin tespitini amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışmanın ilk bölümünde literatür taraması ve doküman analizi teknikleri kullanılarak bilimsel, tarihi ve teolojik kaynaklar ışığında dinî adanmışlığın kavramsal ve kuramsal sınırları belirlenmiştir. Buna göre dinî adanmışlık üç boyutta incelenmiştir: Dinî Bilinç, Aksiyon-Fedakârlık ve Dinî Fanatizm. Dinî bilinç boyutu, adanmış bireyin dinî bağlılığındaki niyet ve irade faktörlerini vurgulayarak onun dinî farkındalık düzeyine işaret eder. Aksiyon-fedakârlık boyutu, dinî bilincin etkisiyle bireyin emir ve yasak niteliğindeki dinî buyruklara uygun hareket etme gayretinin ve gerektiğinde din uğruna özverili davranmasının karşılığı olup dinî adanmışlığın eylem boyutunu oluşturur. Dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık boyutu dinî adanmışlığın ''olumlu'' yönünü temsil ederken bireyin dini katı, tutucu, şiddet eğilimli ve radikal bir yaklaşımla ele alış biçimini karşılayan dinî fanatizm boyutu ise ''olumsuz'' yönünü temsil eder. Belirlenen kavramsal çerçeveye dayalı olarak dinî adanmışlık olgusunu ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı geliştirilmiş ve literatüre kazandırılmıştır. Araştırmanın ikinci bölümünde Türkiye'de yaşayan 25 yaş ve üzeri 960 kişilik örneklem grubuna kapalı uçlu ve çoktan seçmeli soruların bulunduğu ''Kişisel Bilgi Formu''yla birlikte ''Dinî Adanmışlık Ölçeği'', ''Sabır Ölçeği'', ''Azim Ölçeği'' ve ''Umut Ölçeği'' uygulanmıştır. Araştırmada, dinî adanmışlık düzeylerinin demografik değişkenlere (eğitim düzeyi, yaş, cinsiyet vb.) ve bazı bağımsız değişkenlere (dinî bilgi düzeyi, öznel dindarlık algısı, din eğitimi alınan kaynak vb.) göre anlamlı farklılık gösterip göstermediğini belirlemek amacıyla bağımsız örneklem t-testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Varyans homojenliği Levene testi ile test edilmiş ve uygun durumlarda Tukey HSD testiyle çoklu karşılaştırmalar yapılmıştır. Ayrıca, dinî adanmışlık ile sabır, umut ve azim değişkenleri arasındaki ilişkileri ortaya koymak için Pearson korelasyon analizi uygulanmıştır. Bu psikolojik değişkenlerin dinî adanmışlık üzerindeki yordayıcı rolünü belirlemek üzere regresyon analizi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre sabır ile dinî adanmışlık ve alt boyutlarından dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık boyutları arasında anlamlı düzeyde pozitif yönlü (r = .399, p < .01); sabır ile dinî fanatizm alt boyutu arasında negatif yönlü anlamlı ilişki tespit edilmiştir (r = -.066, p < .01). Azim ile dinî adanmışlık ve alt boyutları (dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık) arasında da anlamlı düzeyde pozitif ilişkiler saptanmışken (r > 0.5; p < .01 veya <.05) azim ile dinî fanatizm arasındaki ilişki anlamlılık düzeyine ulaşmamıştır (r = -.024; p = .450). Umut ile dinî dinî adanmışlık ve tüm alt boyutları (dinî bilinç, aksiyon-fedakârlık ve dinî fanatizm) anlamlı düzeyde pozitif yönlü ilişkiler bulgulanmıştır (p < .01). Yapılan regresyon analizlerine göre sabır, azim ve umut değişkenlerinin dinî adanmışlık ve alt boyutlarını (dinî bilinç ve aksiyon-fedakârlık) anlamlı düzeyde yordadığı tespit edilmiştir. Dinî fanatizm boyutunda ise sabır değişkeninin negatif ve zayıf bir yordayıcı olduğu, umut değişkenin anlamlı fakat sınırlı düzeyde bir yordayıcı olduğu ve azim değişkeninin anlamlı bir yordayıcı olmadığı görülmüştür.