Diyarbakır Mardin kapı-yeni kapı arası sur duvarlarındaki tuğla malzemenin kullanım alanları ile fiziksel-mekanik özelliklerinin tespiti ve değerlendirilmesi

Geçmiş dönemlerde insanlar yaşadıkları coğrafyaya göre temin edebildikleri malzemeleri yapı inşa etmek amacıyla kullanmışlardır. Taş ve ahşap herhangi bir işleme gerek kalmadan bazı yörelerde bulunabilen ve doğrudan kullanılabilen malzemelerdir. Taş ve ahşabın bulunmadığı yörelerde ise insanlar toprağı kullanarak yapı malzemesi üretmeye çalışmışlardır. Bu amaçla ilk olarak kerpiç malzeme bulunmuştur. Kerpiç malzeme uzun ömürlü olmaması ve dış etkenlere maruz kalarak çabuk bozulması nedeniyle yerini zamanla tuğla malzemeye bırakmıştır. Tuğla; kil, killi toprak ve suyun birlikte yoğrularak şekillendirildikten sonra kurutularak pişirilmesi yolu ile elde edilen bir malzemedir. Tuğla malzemenin yapılarda kullanımı ilk olarak Neolitik dönemde başlamıştır. Yapılan kazılar sonucunda en eski tuğlalar bu dönemde Ürdün Nehri'nin kıyısında keşfedilmiştir. Tuğla malzemenin kullanımı daha sonra İran, Hindistan, Orta Asya, Mezopotamya, Anadolu, Çin, Roma, Bizans, Osmanlı (vb.) medeniyetlerde de yaygınlaşmıştır. Tuğla malzeme, geleneksel yapılarda düşey taşıyıcı elemanlardan duvar ve payelerde; yatay taşıyıcı elemanlardan döşeme, hatıl, kemer, tonoz, kubbe ve geçiş elemanlarında (tromp, pandantif, Türk üçgeni vb.) kullanılmıştır. Türkiye'nin güneydoğusunda bulunan ve tarihi bir kent olan Diyarbakır kentinde hüküm sürmüş olan pek çok uygarlık bulunmaktadır. Bu uygarlıkların kentte inşa ettikleri en önemli eser, kentin simgesi haline gelmiş olan Diyarbakır surlarıdır. UNESCO Kültürel Miras Listesi'nde Diyarbakır surları ve Hevsel Bahçesi olarak yer alan tarihi surların 4 adet tarihi ana kapısı bulunmaktadır. Bu kapılar; Mardin Kapı, Dağ Kapı, Yeni Kapı ve Urfa Kapı'dır. Tez çalışmasında Suriçi Bölgesi'nin güneydoğu dilimini çevreleyen Mardin Kapı ile Yeni Kapı arasındaki sur duvarlarında ve burçlarda bulunan tuğla malzeme incelenmiştir. Bölgede bulunan sur duvarları ve burçlarda tuğla malzemenin genel olarak yatay taşıyıcı elemanlar olan üst örtülerde (kemer, kubbe, tonoz ve geçiş elemanları), yer yer hatıllarda ve az miktarda olsa da duvarlarda ve payelerde kullanıldığı görülmüştür. Kullanılan tuğla malzemenin istif ve örgü teknikleri yapılan alan çalışmasında gözlemsel olarak tespit edilerek fotoğraflarla belgelenmiştir. Duvar, hatıl, kubbe ve tonozlarda genelde yatay olarak istiflenen tuğla malzemenin bu örgü tekniğinde süsleme amacıyla kullanılmadığı görülmüştür. Bu genellemenin dışında kalan 55 numaralı burçta birinci katta bulunan tonozlarda yatay-düşey istifin kullanıldığı, 55 ve 63 numaralı burçta birinci katta bulunan kubbelerde ise yatay-düşey istif tekniğiyle kullanıldığı; kubbe eteklerinde ve pandantiflerde tuğlaların dışa çıkıntılı ve açılı olarak yerleştirilerek süsleme amacı kazandığı görülmektedir. Tuğla malzeme kemerlerde genel olarak çift sıra halinde, yer yer ise tek sıra halinde kılıcına örülerek kullanılmıştır. Alan çalışmasında tuğla malzemenin kullanıldığı yapı elemanlarında meydana gelen yapısal sorunlar gözlemsel olarak tespit edilmiştir. Tuğla malzemede meydana gelen yapısal sorunlar; tuğla malzeme kayıpları, çatlaklar, aşınma ve yüzey kayıpları, mikroorganizma ve bitki oluşumu, tuzlanma ve islenme olarak tespit edilmiştir. Gözlemsel tespitler sonrası yapısal xxii sorunları bulunan 63 numaralı (Fındık Burcu) ve 64 numaralı burçtan alınan tuğla numunelerinin fiziksel ve mekanik özelliklerinin tespit edilmesi amacıyla deneyler yapılmıştır. Sur duvarlarında ve burçlarda kullanılan tuğla malzemenin korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla yapılan deneyler tek eksenli basınç dayanımı deneyi, nokta yükü dayanım indeksi deneyi, su emme deneyi, donma-çözünme deneyi, ultrases deneyi ve SEM/EDX analizidir. Deney sonuçlarından elde edilen veriler grafiğe çevrilerek değerlendirilmiştir. Bölgede yapılan gözlemsel tespitler ve deney sonuçlarından elde edilen veriler ile değerlendirmeler sonucunda Mardin Kapı ile Yeni Kapı arasındaki sur duvarları ve burçlarda kullanılan tuğla malzemenin yapısal özellikleri belirlenmiştir. Bu tez çalışmasında kapsamlı literatür taraması ile seçilen sur duvarları ve burçlarda yapılan deney çalışmalarının gerek restorasyon gerekse de akademik çalışmalar için güncel bir kaynak olması hedeflenerek çalışma tamamlanmıştır.