Dışmetinlerin kurmacaya etkisi: Bir Muâdele-i Sevda

Bu tezde, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın (1864–1944) yazdığı, 1899 yılında tefrika edilen Bir Muâdele-i Sevda adlı romanı dışmetinlerle birlikte incelenmektedir. Metnin dışında konumlanan ön sözde ve yazarın roman hakkında verdiği röportajlar üzerinde yoğunlaşarak metnin okunma ve anlamlandırma süreçlerine yaptığı etki Gérard Genette'in "dışmetin" terminolojisinden faydalanarak gözlemlenmiştir. Dışmetinler kısaca, kitap formundaki metinlerin sahip olduğu başlık, kapak, ön söz, son söz, epigraf, ithaf ve metinle ilgili herhangi bir açıklama içeren röportaj, söyleşi, konferans, günlük vb. unsurlardır. Bunlar metnin anlaşılma ve değerlendirilme süreçlerine bir şekilde müdahil olarak metnin algılanışını değiştirebilen işlevlere sahiptir. Ayrıca metnin anlam alanını genişletebilir, ona açılımlar sağlayabilir ve yeni bağlamlar yaratabilir. Romanın ön sözü de gerçekçilik ve aldatan kadın meseleleri üzerinden bu işlevi yerine getirmiş ve iki bağlam üzerinden roman okunmuştur. Yazarın gerçekçilik anlayışını belirginleştirmek için Beşir Fuad ile Menemenlizade Mehmet Tahir arasındaki hayaliyun ve hakikiyun tartışmaları irdelenmiş, onun bu tartışmayı sonlandıran İstiğrak-ı Seherî (1886) adlı tefrika piyesi incelenmiştir. Sonrasında Ahmet Mithat ve Halit Ziya'nın gerçekçilik anlayışları da dâhil edilerek karşılaştırmalı okumalarla, yazarın hem dönem tartışmalarındaki rolü hem de gerçekçilik anlayışı belirginleştirilmiştir. Romanın diğer bir dışmetni olan röportaj metinlerinde ise yazar, kadın karakteri aslında öldürme niyetinde olduğunu fakat bu romanı takip eden, romandaki erkek karaktere benzer durumdaki bir okuyucuyu kötü bir şey yapmaya yönlendirmemek için olay örgüsünü değiştirdiğini söylemiştir. Böylelikle metin hakkındaki bu değerlendirmeler onun okunma, anlaşılma ve değerlendirilme süreçlerini de değiştirmiştir. Öte yandan okuyucu istek ve beklentilerine göre romanın nasıl değiştirilebileceğinin izleri yazarın tefrika romancılığında aranmıştır. Yazar, okur ve yayıncı arasındaki ilişki genel hatlarıyla sergilenmiş ve yazarın metni söylediği şekilde değiştirebileceği dünya edebiyatından örneklerle savunulmuştur. Çalışmanın sonunda dışmetinlerin, kurmaca metinlerin okunma ve anlaşılma biçimleriyle onların edebiyat tarihindeki konumunu değiştirebilecek işleve sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Sözcükler: Dışmetin, Ön Söz, Gerçekçilik, Tefrika Roman