Dünya'da ve Türkiye'de afet sonrası mekânsal planlamanın kodları: Politika, yönetim ve uygulama yaklaşımlarının karşılaştırmalı analizi

Bu tez, afet sonrası mekânsal planlamanın kurumsal, yönetsel ve uygulama ölçeklerinde nasıl şekillendiğini çözümlemeyi ve Türkiye'nin mevcut yaklaşımını farklı ülke örnekleriyle karşılaştırarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Türkiye'de, 6 Şubat 2023 depremleriyle birlikte ortaya çıkan ağır kayıplar ve hızlı müdahale baskısı, yeniden yapılanma süreçlerindeki yapısal sorunları görünür kılmıştır. Özellikle kurumsal eşgüdüm ve karar alma mekanizmalarındaki aksaklıklar planlama sisteminin gözden geçirilmesini zorunlu hâle getirmiştir. Bu nedenle çalışma, afet sonrası planlamanın yalnızca fiziksel çevrenin onarımına indirgenemeyeceğini, yönetişim, katılımcılık, kurumsal kapasite ve risk azaltma politikalarıyla birlikte ele alınması gerektiğini varsaymaktadır. Bu varsayımdan hareketle tez çalışmasında, Türkiye, ABD, Almanya, Japonya ve Şili'de afet sonrası planlamayı yönlendiren kanunlar, strateji belgeleri ile kurumsal raporları içeren veri seti, belge analizi ve metin madenciliği teknikleri birlikte kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz süreci üç aşama olarak kurgulanmıştır. İlk aşamada, mevzuat ve politika belgelerinin sistematik biçimde değerlendirilmesi için veri temizleme işlemi gerçekleştirilmiştir. İkinci aşamada, belgelerdeki kavramsal yoğunluklar ve öne çıkan temalar Voyant Tools aracılığıyla metin madenciliği yapılarak belirlenmiş ve görselleştirilmiştir. Son olarak kavramsal yoğunluk ve öne çıkan temalar ülkelere göre gruplandırılmış ve her ülkenin afet döngüsünde mekânsal planlamayı nereye yerleştirdiği ve hangi yönetsel ilkeleri öncelediği tematik analizlerle ortaya konmuştur. Bu analizler sonucunda, Türkiye'de daha çok merkeziyetçi ve hızlı yeniden inşa, ABD'de çok kademeli yönetişim yapıları ve finansal destek mekanizması, Almanya'da kurumsal iş birliği ve planlama hiyerarşisi, Japonya'da topluluk temelli risk azaltma pratikleri ve Şili'de ise sürekli afet deneyimine dayanan uyarlanabilir yaklaşım kavramları öne çıkmaktadır. Türkiye'de hukuki çerçevenin güçlü olmasına karşın, uygulamada yerel kapasitenin sınırlı kalması, veri yönetimindeki kopukluklar ve uzun vadeli planlama kültürünün yeterince gelişmemiş olması bir diğer dikkat çekici bulgu olarak çalışmada ortaya konmuştur. Sonuç olarak bu tez çalışması, farklı ülkeler bağlamında afet sonrası mekânsal planlama yaklaşımlarını inceleyerek, Türkiye'de afet sonrası mekânsal planlama sisteminin nasıl optimize edilebileceği ana sorusu üzerinden ilerleyerek, katılımcı yönetişim mekanizmalarının yaygınlaştırılması, yerel yönetimlerin yetkinliğinin artırılması, veriye dayalı karar süreçlerinin kurumsallaştırılması ve yeniden inşa adımlarının risk azaltıcı mekânsal planlama ilkeleriyle bütünleştirilmesi sonucuna ulaşmıştır.