Ebü'l-Fadl el-Huzâî'nin hayatı ve el-Müntehâ adlı eserinin kırâât ilmindeki yeri

Bu çalışmada, tedvîn dönemi kıraat âlimlerinden Ebü'l-Fadl el-Huzâî (ö. 408/1017) ve onun el-Müntehâ adlı eserinin kıraat ilmindeki yeri incelenmiştir. Huzâî'nin, İbn Mücâhid'in (ö. 324/936) yaşadığı döneme yakın bir zamanda Bağdat bölgesinde yaşamış olması ve eserini yedili sistemi aşan bir metotla kaleme alması, onun kıraat ilmindeki konumunun araştırılmasını gerekli kılmıştır. Çalışmada öncelikle Huzâî'nin hayatı, yaşadığı dönemin siyasî, dinî ve sosyo-kültürel özellikleri ele alınmış; Huzâî'ye kadarki süreçte ve kendi döneminde kıraat ilminin gelişimi ile bu alana yaptığı katkılar değerlendirilmiştir. Ardından Huzâî'nin el-Müntehâ adlı eserinin tanıtımı yapılmış, eserin kıraat ilmindeki yeri, kullandığı yöntemler ve faydalandığı kaynaklar tespit edilmiştir. Bu kapsamda eserde yer alan on beş kıraat, isnadları çerçevesinde incelenmiş ve bu kıraatlerin yedi kıraat sistemiyle ilişkisi ortaya konulmuştur. Ayrıca eserdeki okuyuşlar fonetik ve semantik yönleriyle değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel çerçevesini, el-Müntehâ'da yer alan kıraatlerin sıhhati, kıraat–anlam ilişkisi ve kıraat–Mushaf bağlantısı oluşturmaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın amacı; Huzâî'nin kıraatlere yaklaşımını, kıraatleri ele alış biçimini, İbn Mücâhid öncesi kıraat anlayışını yeniden canlandırmadaki rolünü ve sonraki dönemlerde bu ilme kaynaklık etme fonksiyonunu ortaya koymaktır. Bu amaçla tabakat ve kıraat ilmine dair klasik eserler incelenmiş; Huzâî'nin öncesi, dönemi ve sonrasına ait kıraat örnekleriyle mukayeseli bir analiz yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, Huzâî'nin el-Müntehâ adlı eserinde kıraatleri hem sened hem de metin yönünden, ayrıca kapsadığı kıraat sayısı bakımından kendisinden önceki birikimden ayrışan yenilikçi bir perspektifle ele aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Huzâî'nin kıraat ilmindeki özgün konumunu ortaya koymakta ve kıraat tarihi literatürüne hem katkı sağlamakta hem de bu literatüre özgün bir boyut kazandırmaktadır.