Ekmeklik buğday (Triticum aestivum L.) F2 populasyonlarında verim ile diğer agronomik özellikler arasındaki doğrudan ve dolaylı etkilerin belirlenmesi

Bu çalışma, Tekirdağ Namıkkemal Üniversitesi'nde yapılan melezleme çalışmasında oluşturulan F1 döllerinden elde edilen F2 generasyonu populasyonların Ege Bölgesi Menemen Ovası'nda adaptasyon ve tarımsal özelliklerini incelemek amacıyla yapılmıştır. Temin edilen 23 adet melez populasyonu ve 15 adet ebeveyn olarak kullanılan hat veya çeşidin tesadüf blokları deneme desenine göre Ege Üniversitesi Menemen Araştırma ve Uygulama Çifliği'nde 2017-2018 yetiştirme döneminde denemeye alınmıştır. Denemede her parselden tesadüfi alınan 10 bitki üzerinden bitki boyu, başaklanma gün sayısı, olgunlaşma gün sayısı, üst boğum uzunluğu, bayrak yaprak alanı, başak uzunluğu, başakta başakçık sayısı, başakta tane sayısı, bin tane ağırlığı, bitki tane verimi gibi tarımsal özelliklerin tartım, ölçüm ve hesaplamaları yapılmıştır. Bu araştırmanın temel amacı; ekmeklik buğday genotiplerinde verimi doğrudan ve dolaylı etkileyen parametreleri belirlemek ve bu konuda yapılacak olan gelecekteki ıslah çalışmalarına seleksiyon kriteri sağlayabilmektir. Araştırma bulgularına göre kullanılan melez ve ebeveynleri ortalama değerleri ölçüldüğünde bitki boyu 73,60-123,47 cm, başaklanma gün sayısı 128,33-152 gün, olgunlaşma gün sayısı 151,33-180,67 gün, üst boğum uzunluğu 4,77-14,97 cm, bayrak yaprak alanı 31,92-15,88 cm2, başak uzunluğu 7,7-11,5 cm, başakçık sayısı 15,82-23,85 adet, başakta tane sayısı 33,60-62,17 adet, bin tane ağırlığı 25,60-40,71 gram, her bitkiden tartılan tane verimi ortalaması için ise 4,00-8,67 gram olarak bulunmuştur. Yapılan çalışmanda sonuç olarak melez ve ebeveynlerin her kriter için farklı üstünlükler gösterdiği tespit edilmiştir. Başak tane verimi bakımından NZFE-67 çeşidi en yüksek verime sahip, başaklanma gün sayısı bakımından erkenci olgunlaşma gün sayısı bakımından da en geç olgunlaşan çeşit olduğu tespit edilmiştir. Bayrak yaprak alanı, başaklanma gün sayısı, bin tane ağırlığı karakteri için 4162-28 x Tekirdağ melezi, üst boğum uzunluğu özelliği için NZFE-62 x Tekirdağ melezi, başakta başakçık sayısı için NZFMT-14 hattı, başak uzunluğu ve başakta tane sayısı özellikleri için 4162-28 hattı ön plana çıkmıştır.Melezler içerisinde de NZFE-62, Tekirdağ, 4162-28 çeşitlerinin ebeveyn olarak kullanıldığı melezler genel anlamda daha yüksek performanslar göstermiştir. Korelasyon katsayıları incelendiğinde tane verimi ile bayrak yaprak alanı hariç diğer tüm özellikler arasında olumlu ilişki olduğu, üst boğum ve bin tane ağırlığı ile % 95 olasılıkla ve başakta tane sayısı ile %99 olasılıkla istatistiksel açıdan önemli bir ilişki bulunmuştur. Ayrıca path analizi ile başakta tane sayısı ile bin tane ağırlığı kriterlerinin doğrudan etkileri önemli düzeyde bulunmuştur. Üst boğum uzunluğu ve bitki boyu özellikleri ikili ilişkilerde önemli bulunmuş fakat doğrudan etkileri düşük kaldığı için dolaylı etkileri incelenmesi gerektiği sonucu çıkarılmıştır. Elde edilen veriler doğrultusunda ekmeklik buğday ıslah çalışmalarında başakta tane sayısı ve bin tane ağırlığı özellikleri seleksiyon kriteri olarak kullanılabileceği belirlenmiştir.