Ekonomik kriz belirleyicilerinin analizi: Mekânsal kesit ve mekânsal panel modeller

Bu çalışmada 2008 global finansal krizinin ülkeler arasında coğrafi, finansal ve ticari etkileşim kanalları vasıtasıyla yayılması mekânsal kesit ve mekânsal panel veri modelleri kullanılarak otuz bir gelişmiş ve on dört gelişmekte olan ülke için 2001-2016 döneminde araştırılmaktadır. Literatürden yararlanarak önemli bir kriz göstergesi olan takipteki kredilerin toplam krediler içindeki payı bağımlı değişken ve on altı makroekonomik gösterge açıklayıcı değişken olarak tanımlanmıştır. Yatay kesit mekânsal modellerde coğrafi komşuluk ilişkisi kullanılmaktayken, mekânsal panel modellerde coğrafi mekânsallığın yanı sıra finansal ve ticari komşuluk ilişkileri de dikkate alınmaktadır. Genelden özele Hendry yaklaşımını kullanarak ve spesifikasyon testleri uygulanarak en iyi modeller seçilmiştir. Yatay kesit mekânsal analizlerde kriz öncesi (2007), kriz dönemi (2008) ve kriz sonrası (2009) yıllar değerlendirilmiştir. Bulgularımızda sadece 2007 yılında gelişmiş ülkeler arasında güçlü mekânsal ilişki olduğu ve Mekânsal Otoregresif Modelin (SAR) en iyi model olduğu görülmüştür. SAR modelinde; ülkelerin birindeki takipteki kredi oranı, komşu ülkelerin ortalama takipteki krediler düzeyinden etkilenmekte olup; ülkenin açıklayıcı değişkenlerinin kendi üzerinde doğrudan, diğer ülkeler üzerinde ise dolaylı-yayılma etkisi bulunmaktadır. Mekânsal panel modellerde; sabit etkiler modeli rassal etkilere tercih edilmiştir. Coğrafi açıdan birbirlerine komşu gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında SAR modelinin; ticari açıdan birbirlerine komşu gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler ile finansal açıdan birbirine komşu gelişmiş ülkeler arasında Mekânsal Hata Modelinin (SEM); finansal açıdan birbirine komşu gelişmekte olan ülkeler arasında ise Mekânsal Durbin Modelinin (SDM) en iyi model olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. SEM modelde; ülkelerin takipteki kredi oranının modele dahil edilmeyen hata terimlerinden mekânsal olarak etkilendiği ve açıklayıcı değişkenlerin kendi ülkesi üzerinde sadece doğrudan etkisi olduğu gözlenmektedir. SDM modelde; ülkelerin takipteki kredi oranları ve açıklayıcı değişkenler arasında mekânsal etkileşim bulunmaktadır ve açıklayıcı değişkenlerin doğrudan ve yayılma etkisi mevcuttur. Seçilen en iyi mekânsal panel modeller incelendiğinde; cari işlemler dengesi, ihracatın ithalata oranı, hisse senedi fiyat indeksi, mevduatın reel faiz oranı, ticaret dengesi ve GSYİH büyümesi değişkenlerinin tüm modellerde krizi açıklayan istatistiksel ve iktisadi olarak anlamlı değişkenler olduğu görülmüştür. Bu tez çalışması 2008 global krizinin belirleyicilerini tespit etmesinin yanı sıra krizin ilk defa mekânsal panel modeller aracılığıyla finansal kanallarla yayılımını ortaya koyarak literatüre önemli katkı sağlamaktadır.