Emevîler'de Hişâm b. Abdülmelik'ten sonra yaşanan siyasi kriz

Emevî Devleti, İslâm topraklarında yaklaşık doksan yıl hüküm sürmüştür. Bu süreçte on dört tane halife iktidara gelmiştir. Her halifenin kendine has yönetim politikası ve şekli olmuştur. Geçen süre zarfında ortaya çıkan çeşitli isyanlar, idareyi çoğu zaman güç duruma düşürmüştür. Ancak 744-745 yıllarına geldiğimizde olaylardan ziyade idarenin tutumunun ön plana çıktığını görüyoruz. Söz konusu tarihte isyanlar, harici bir eksende değil idarenin kendi içerisinde vuku bulan bir iktidar kavgasına evrilmiştir. Bu dönemde başlayan kavgalar ve isyanlar zamanla kontrol edilemez bir hal almıştır. Böylece devletin merkezi otoritesinin zayıflaması hız kazanmıştır. Zayıflayan Emevî Devleti bahsi geçen bu yıpratıcı süreçlerin sonunda ise yıkılmıştır. Ancak bu süreçte devletin işleyişinde ana hatlarıyla veliahtlık yönetim biçimi, Ümeyyeoğulları maslahatı, gerektiğinde kabile ileri gelenlerinin devreye girmesi, örfî hukuk ve gelişmelere bağlı olarak mevcut halifeyi görevden azl etme gibi ilke ve uygulamalar söz konusu olmuştur. Bu dönemin ilk halifesi olan Velîd b. Yezîd'in iktidara gelişi ile birtakım olaylar yaşanmıştır. Yaşanan olaylara Yezîd b. Velîd'in ihtilal tepkisinin sonucunda siyasî ve idarî anlamda krizler çıkmasına sebep olmuştur. Devletin her yerinde kontrol sağlanamadan Yezîd b. Velîd'in vefatıyla beraber İbrahim b. Velîd'in hilafeti ile kriz daha da büyümüştür. Mervân b. Muhammed'in yine ihtilal yoluyla Halife İbrahim'i azletmesiyle de artık devlette yönetim krizi meydana gelmiştir. Siyaseten oluşan bu kriz, yönetimde kontrolün kaybolmasına sebebiyet vermiştir. Kaybolan yönetim çerçevesinde devletin çöküşü de hızlanmıştır. Bahsi geçen dönemde yaşanan olayların aralarında bağlantı bulunması ve zamanlarının da birbirlerine yakın olması çok etkili olmuştur. Olayların etkisi geçmeden bir diğerinin başlaması yaşanan krizleri daha da derinleştirmiştir. Bu durum ise "hangi olay örgüsü içerisinde devlet bu çöküş durumuna geldi?" sorusunu gündeme getirmiş, söz konusu sual ve benzeri sorular bizi bunlara bir cevap bulma arayışına sevk etmiştir. Çalışmamızın son bölümünde Emevî Devleti idaresinin işleyişinde başvurulan birtakım ilkelerin olduğunu belirledik. Bu ilkelerin yönetimin işleyişinde çok belirleyici olduklarını müşahede ettik. Önemli rolü olan bu ilkelerin gelenek, adet ve örf başlığı altında devlet yönetiminde süregeldiğini gördük. Araştırmamızın son kısmında önemli olan temel ilkelerin neler olduğunu belirledik.