Erken Cumhuriyet Dönemi demiryolu mimarisine Doğu Anadolu'dan bir örnek: Erzurum Gar Binası

Sanayi Devrimi mühendislikte olduğu kadar mimaride de değişimlerin ve gelişimlerin önünü açmıştır. Yeni yapı teknolojileri ve elemanları ile gelişen mimari tarzlar ortaya çıkmıştır. Yük ve yolcu taşıma amacıyla demiryolu hatlarının inşası ile birlikte gelişen demiryolu mimarisi bunların başında gelmiştir. Bu evrede, demiryolu hatlarının hızla yaygınlaşmasına paralel olarak gar ve istasyon binaları gibi yeni yapı türleri ortaya çıktığını görmekteyiz. Sanayi Devrimi ile ortaya çıkan demiryolu, başta Avrupa olmak üzere tüm dünyada ekonomik gelişmeye büyük bir hız ve ivme kazandırmıştır. İnsanlık tarihi için önemli bir buluş olan demiryolu, pek çok gelişmenin yolunu açarak ülkelerin ekonomik olduğu kadar askeri ve siyasi durumuna olumlu katkılar sağlamıştır. Avrupa ülkelerinde hızla yaygınlaşan demiryolunun, Osmanlı Devleti'nin çağı yakalaması anlamında önemi anlaşılmış, en başta askeri ve ekonomik gereklilikler gözetilerek demiryolu hatlarının inşasına başlanması kararlaştırılmıştır. Demiryolu inşasına, 19. yüzyıl itibariyle ilk olarak Anadolu'nun batısında ve güneyinde başlanmıştır. Buna karşın, o dönemde gerekli ekonomik alt yapının olmaması gerekçesiyle stratejik öneme sahip Doğu hattının yapımı ikinci planda kalmış; ancak Cumhuriyet Dönemi'nde Mustafa Kemal Atatürk'ün kararlılığıyla Sivas-Erzurum hattının inşası ile demiryolu Erzurum'a kadar ulaşmıştır. Osmanlı Devleti Dönemi'nde inşa edilen gar ve istasyon yapılarının, demiryolu imtiyazını alan ülkelerin mimari üslubunu yansıttığı görülmekte; Cumhuriyet Dönemi ile birlikte hem yeni hatların inşası hem de millileştirilme politikası doğrultusunda gar ve istasyon binalarının inşasında I. Ulusal Mimarlık Akımı ve II. Ulusal Mimarlık Akımı etkili olduğu anlaşılmaktadır. Tez çalışmamızdaki temel amaç Erzurum Gar Binası'nı konu alan ve yapıyı tüm detaylarıyla inceleyen özgün bir çalışma ortaya koymaktır. Bu doğrultuda pek çok kaynak taranmış ve tarafımızca derlenen yayınlar sayesinde Erzurum Gar Binası'nın inşa süreci, mimari özellikleri, yapıdaki fiziki müdahaleler, özgün ve güncel işlevleri, tescil durumu ile günümüzdeki kullanım durumu hakkında önemli veriler elde edilmiş ve elde edilen bu veriler ışığında yapı analizi gerçekleştirilmiştir. Çalışmamızda I. Bölümde Erken Cumhuriyet Dönemi modern Türk mimarisi hakkında; inşai yenilikler, mimari akımlar olmak üzere bilgi verilmiştir. II. Bölümde Türkiye'deki demiryollarının inşa süreci kronolojik bağlamda ortaya konulmuştur. III. Bölümde demiryolu mimarisi ve ilişkili kavramlara değinilerek genel olarak gar binalarının ortaya çıkışı hakkında bilgiler verilmiştir. Türkiye'de tarihsel süreçte gar binalarının gelişimine örneklerle değinilmiştir. IV. Bölümde tez konumuz olan Erzurum Gar Binası tarihçesi, inşa aşamaları, mimari ve plan özellikleri ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Sonuç bölümünde; Erzurum Gar Binası'nın Erzurum kent planlamasındaki yeri ve kente sunduğu sosyo kültürel katkılara değinilerek benzer plan şemasına sahip yapılarla karşılaştırılması yapılmış ve korunmaya yönelik yapılması gerekenlere dikkat çekilmiştir. Sonuç olarak tez çalışmamızda, Erzurum Gar Binası plan ve mimari özellikleri açısından sanat tarihsel yöntemle tanımlanarak yapı ile ilgili detaylı bir güncel kaynak ortaya konulmuştur. Diğer taraftan; yapının geçmişine, yapıyı projelendiren mimar ve mühendislerin kimler olduğuna, inşa sürecine, Erken Cumhuriyet Dönemi mimari üsluplarını ne ölçüde yansıttığına ve Erken Cumhuriyet Dönemi'nde Erzurum'un kentsel gelişimine ne ölçüde katkı sunduğu gibi konulara ışık tutulmuştur.