Farklı mantar türlerinden doğal boyar madde eldesi ve elyaf boyamada incelenmesi

Mantarlar, bitkiler ve hayvanlar kadar karmaşık ve çeşitli olan ancak diğer canlı grupları kadar ilgi görmeyen hatta küçük bir yüzdesi keşfedilip adlandırılmış bir organizma krallığıdır. Bazı uzmanlar bitki türlerinden 10 kat daha fazla mantar türü olabileceğini öne sürmüşlerdir. Pek çok farklı türde mantar olduğundan ve çoğu mikroskobik olduğundan onları tanımlamak çok zordur. Mantarların varlığı ilk kez makro mantar türleriyle fark edilmiş olup insanoğlunun mantarları (makro mantarlar-şapkalı mantarlar) ilk defa kullanmaya başlaması Paleolitik Döneme dayanmaktadır. Bu çalışmada makromantar türleri kullanıldığı için bunların özellikleri üzerinde durulmuştur. Makro mantarlar dünya üzerinde birçok alttür ve tür bulunduran yaşam formları oldukları için inceleme sırasında ilk bakışta fiziki özelliklerine çok fazla aldanmadan morfolojik özelliklerine dikkat etmek gereklidir. Çünkü fiziksel olarak birbirlerine çok fazla benzeyen türler mevcuttur öyle ki bu türleri uzman kişiler dahi ayırt ederken güçlük çekmektedirler. Hatta benzerlik olan türler laboratuar ortamında çeşitli ayraç testlerinden geçirilip tayin edilerek kesin bir netice alınmaktadır. Genel olarak makromantarlar da şapka, lameller, yüzük, sap, volva, hif, miselyum bölümleri bulunmaktadır. İnsanlar her zaman doğanın renklerine büyük hayranlık duymuşlardır. Özellikle Avrupa'daki mağara duvarlarındaki çeşitli resimler, desenler ve çizimler bunların en önemli göstergesidir. Dünya'da boyama ile ilgili ilk izlere Hindistan'da ve Mohenjodaro(M.Ö.3.milenyum) bölgesinde yapılan arkeolojik kazı esnasında rastlanmaktadır. Doğal boyamacılıkta en çok kullanılan hammadde bitkilerdir. Tarihte bilinen en eski boyar madde indigofera denilen bitkilerden elde edilmiş indigo rubaielde edilenalizarindir. Kayıtlara göre ilk defa kullanılan boyaların metal oksit karışımı, killi toprak ve bazı bitki özsuları olduğu bilinmekte ve bunların su ile karışımı sağlanarak boyanacak yere sürüldüğü varsayılmaktadır. Çeşitli hayvan türlerinin de kullanıldığı geçmiş yıllarda görülmüştür. Özellikle son yıllarda likenler, algler ve mineraller boyar madde kullanımında revaçtadır. Literatürde mantarların doğal boya olarak kullanımına dair çalışmalar oldukça az olup, ilk kez mantardan boyar madde elde edilmesi ise 1968 yılına dayanır. Mantarlardan elde edilen doğal boyarmaddeler çevre dostu, biyolojik olarak parçalanabilir, sentetik boyarmaddelere göre daha az toksik, daha az alerjeniktir. Özellikle bebek giysileri için organik bir alternatif model oluşturmaktadır. Doğal bir elyaf türü olan pamuğun ilk çağlardan bu zamana kadar boyalı olarak kullandığı bilinmektedir. Pamuk elyafı çok iyi nem çekme kapasitesine sahip olduğu, konforlu kullanım sağladığı, yüksek sıcaklıklarda sık yıkamaya elverişli ve aşınmaya karşı dirençli olduğu için en yaygın kullanılan elyaftır. Tarladan toplanan pamuk bitkisinin, tekstil sektöründe kullanıma uygun hale gelmesi için birçok işlemlerden geçmesi gerekmektedir. Çalışmamızda, pamuk elyafının mantarlardan ekstrakte ettiğimiz doğal boya ile farklı renklendirme prosesleri denenmiş olup, en iyi renk verimine sahip, sürdürülebilir, iyi kullanım haslık değerleri veren prosesler belirlenmiştir. Çalışmamıza öncelikle farklı mantar türlerini Sakarya, İstanbul ve çevre illerinden toplayarak başlanılıp Russula vesca, Suillus bovinus, Coprinopsis picacea, Cantharellus cibarius, Lactarius deliciosus, Lepista nuda ve Tramete versicolor ve Craterellus cornucopioides mantar türleri toplanılmıştır. Toplanan mantar türleri yıkanıp, mikrodalga ortamında 3 dakika kurutulmuştur. Kurutma işleminden sonra 100 g. tartılan mantarlar 1000 g. destile su ile karıştırıldıktan sonra mikro dalga ortamında kademeli olarak yaklaşık 8 dakika kaynatma işlemi yapılarak, kullanacağımız boyarmaddeler elde edilmiştir. En iyi renk tonunun Russula vesca türünde oluştuğu belirlenmiştir ve boyama proses çalışmalarımız Rusula vesca mantarında ekstrakte ettiğimiz doğal boyarmadde yapılmıştır. Ekstrakte ettiğimiz doğal boyarmaddeler uzun süre kullanmak üzere buzdolabında saklanmıştır. Boyama çalışmasında 150 g/m2, % 100 pamuk elyafı içeren pike kumaş kullanılmıştır. Pamuk elyafının üzerindeki kitin, renk, kir, yağ, vaksları gidermek ve kumaşın düzgün, verimli bir şekilde boyanması için kasar ön işlemi uygulanmıştır. Kasar işleminde kostik NaOH, (H2O2)Peroksit, Sabun, Peroksit Stabilizatörü, iyon tutucu kimyasal maddeleri kullanılmış olup, işlem 950C'de 30 dakika yapılmıştır. Kumaş ve banyodaki arta kalan peroksit kumaşın mukavemetini azalttığı ve daha düzgün bir boyama işlemine engel olduğu için peroksit katalaz enzimi kullanılarak ortamdan uzaklaştırılmıştır. Elde edilen doğal boyar maddelerin kumaşa daha affin, daha iyi fikse olmasını ve boyanan kumaşların daha iyi haslık değerlerine sahip olmasını sağlamak için boyama öncesinde mordanlama işlemi gerçekleşmiştir. Çalışmamız kapsamında biyomordan malzemeleri kullanılarak boyama prosesleri belirlenmiştir. Boyama prosesinde 100 g. kumaş tartılıp, flotte oranı 1/10 olacak şekilde su içerisinde biyomordan malzemeleri %5 oranında kullanılarak 25°C 40 dakika işlem yapılmıştır. Daha sonra kumaş iki defa temiz su ile 5 dakika çalkalanıp, oda sıcaklığında kurutulmuştur. Biyomordan işlemi uygulanan kumaştan 1,5 g. tartılıp, 50 g. elde ettiğimiz boyarmadde çözeltisinden ilave edilerek 25°C 40 dakika boyunca boyama işlemi yapılmıştır. Boyama sonunda kumaşlar temiz su ile 5 dakika çalkalanmıştır ve ardından oda sıcaklığında kurutulmuştur. Boyanan kumaşların renk değerleri Gretag Macbeth Color Eye 7000 A renk spetrofotometresi cihazında ölçülmüştür. Boyanan kumaşların yıkama, asidik ter haslığı, bazik ter haslığı, su haslığı ve sürtme haslık testleri ISO standartlarında yapılmıştır. Haslık test sonuçları karanlık odada, ışık kabininde, gri skalaya göre değerlendirilmiştir. En iyi renk verimi, sürdürülebilir, enerji maliyeti olmayan, atık yükü oluşturmayan biyomordan prosesi ile boyamanın çok daha avantajlı olduğu görülmüştür. Yaptığımız çalışmalar sonucunda mantarların iyi bir doğal boyarmadde kaynağı olarak kullanılabileceği görülmüştür. Bu bağlamda, biyoçeşitlilik bakımından oldukça zengin olan ülkemiz, doğal boyarmadde eldesi için gerekli hammaddeye fazlasıyla sahip olmakla beraber, henüz keşfedilmemiş birçok mantar türü olduğu da varsayımlar arasındandır. Dolayısıyla elde edilecek olan doğal boyarmadde eldesi için gereken mantar türleri bakımından araştırmacıların bu konuda sıkıntı çekmeyecekleri aşikardır.