Farklı yetiştirme ve terbiye sistemlerinin passiflora (Passiflora L.)'da büyüme-gelişme, verim ve kalite üzerine etkileri

Dünya genelinde etkili olan küresel ısınma iklim kuşaklarında değişime yol açmaktadır. Bu değişimin, Türkiye Tarımı için bazı avantajlar oluşturabileceği düşünülmektedir. Bu avantajlardan bir tanesine, bölgemizde tropik meyve yetiştiriciliğinin gün geçtikçe yaygınlaşması gösterilebilir. Meyve yetiştiriciliğinin temeli ise adına doğru fidan kullanımı ile mümkündür. Bölgemizde daha önce adaptasyonu tamamlanmış tropik meyve türlerinden passiflora ve pitaya yetiştiriciliğine olan ilgi giderek artmaktadır. Bu ilginin artmasında, her iki türün çelikle kolaylıkla çoğaltılması rol oynamıştır. Ayrıca dikimden sonra aynı yıl içinde verime yatması ve bir yıl içinde iki defa ürün alınması nedenleriyle, denenen türler arasında passiflora yetiştiriciliğini daha ön plana çıkarmıştır. Bununla birlikte, açıkta passiflora yetiştiriciliğine uygun alanların Türkiye'de sınırlı olması, bu türün potansiyel olarak yaygınlaştırılmasının, ancak örtüaltı yetiştiriciliği ile mümkün olabileceği hipotezini gündeme getirmiştir. Buna ilave olarak, türün asma gibi terbiye sistemine ihtiyaç duyması ve terbiye sistemlerinin verim ve kaliteyi arttıracağı düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Bu hipotezden yola çıkılarak planlanan bu tez çalışmasında, açık ve örtüaltı yetiştirme sistemleri ile çit, modifiye T ve Y terbiye sistemlerinin, passiflorada büyüme-gelişme, erkencilik, verim ve meyve kalite parametreleri üzerine etkisi araştırılmıştır. Araştırma, 2020-2022 yılları arasında Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Arazisi'nde yürütülmüştür. Araştırmada çeşit olarak ülkemizde tek tescilli çeşit olan 'Possum Purple' kullanılmıştır. Çelikle çoğaltılmış bitkiler, orman toprağı, torf, perlit ve hayvan gübresi (3:1:1:1) içeren 35 litre hacmindeki saksılara aktarılmıştır. Saksılar spagetti sulama sistemi ile sulanmıştır. Saksılara aktarılan bitkiler dikim şokunu atlatmaları için bir süre daha sera içerisinde bekletilerek eylül ayında açık ve örtüaltına aktarılmıştır. Yetiştirilen tüm bitkilerde 2 ana dal oluşumu sağlanmış, dalların hazırlanan terbiye sistemlerine göre fidan bağlama ipleri ile yönlendirmeleri yapılmıştır. Açık ve örtüaltında iklimsel veriler kayıt altına alınmış, ışık ölçümleri yapılmış ve tüm bitkilerde bitki gelişimi için en önemli kriterlerden olan gövde çap değerleri aylık olarak ölçülmüştür. Vejetasyon süresince bitkilerde açan çiçekler tarihlerine göre etiketlenmiş bitkilerde dikimden ilk çiçeklenmeye kadar geçen süre, meyve tutma oranı, çiçeklenmeden derime kadar geçen süre ile bitki başına ve dekara verim değerleri belirlenmiştir. Bunun yanı sıra derimi yapılan meyvelerde; meyve ağırlığı, meyve uzunluğu, meyve genişliği, indeks değeri, meyve hacmi, meyve doygun ağırlığı (meyve ağırlığı/hacim), meyve kabuk ağırlığı, kabuk kalınlığı, renk değerleri ile suda çözünebilir kuru madde (SÇKM) miktarı ve titre edilebilir asit (TEA) değerleri incelenmiştir. Ayrıca meyve suyunda şeker kompozisyonu, C vitamini miktarı, toplam karotenoid miktarı ve toplam fenolik madde miktarı ile antioksidan aktivite belirlenmiştir. Araştırma bulguları, vejetasyonun devam ettiği kış aylarında örtüaltı yetiştirme sistemindeki sıcaklıkların açık yetiştirme sistemine göre daha yüksek düzeyde seyrettiğini göstermiştir. Bu durum bitki büyüme ve gelişimi ile erkenciliği olumlu yönde etkilemiştir. Zira örtüaltı yetiştirme sistemi açığa göre önemli derecede (yaklaşık 30 gün) erkencilik sağlamıştır. Verim değerleri incelendiğinde, örtüaltı yetiştirme sisteminde verimin, açığa göre %37 oranında daha yüksek olduğu saptanmıştır. Terbiye sistemleri bakımından dekara verim değeri ise modifiye T sisteminde 313.62 kg/da ile diğer terbiye sistemlerinden daha yüksek belirlenmiştir. Meyve fiziksel özelliklerinden meyve ağırlığı ve uzunluk değerlerinin, örtüaltında açığa göre, terbiye sistemleri bakımından ise Y terbiye sisteminde daha yüksek belirlenmiştir. Tüketiciler açısından önem arz eden meyve doygun hacim ağırlığı, incelenen diğer fiziksel özelliklerin aksine açık yetiştirme sisteminde ve terbiye sistemi olarak ise çit terbiye sisteminde yüksek bulunmuştur. Kabuk ağırlığı, kabuk kalınlığı ve kabuk oranı örtüaltı yetiştirme sisteminde daha düşük belirlenmiştir. Bahsi geçen bu kriterler, denenen terbiye sistemlerinden modifiye T terbiye sisteminde daha düşük saptanmıştır. Meyve renk kriterleri yetiştirme sistemlerinden istatistiksel olarak etkilenmiş olup, en parlak, koyu renkli ve gösterişli meyveler örtüaltı yetiştirme sisteminden elde edilmiştir. Ancak, meyve rengi terbiye sistemlerinden etkilenmemiştir. İncelenen meyve kimyasal özelliklerinden SÇKM ve TEA miktarları örtüaltı yetiştirme sisteminde açığa göre daha yüksek belirlenmiştir. Terbiye sistemleri açısından SÇKM miktarı modifiye T ve çit terbiye sistemleri Y terbiye sistemine göre daha iyi sonuç vermiştir. Buna karşın, TEA miktarı denenen terbiye sistemlerinden etkilenmemiştir. İncelenen birçok meyve kalite parametrelerinde olduğu gibi şeker kompozisyonu örtüaltında daha yüksek belirlenirken buna karşın C vitamini miktarı, toplam karotenoid miktarı, toplam fenolik madde miktarı ve toplam antioksidan aktivite değeri açıkta daha yüksek saptanmıştır. Biyokimyasal kriterler terbiye sistemleri açısından değerlendirildiğinde ise Y terbiye sisteminde (fruktoz ve toplam karotenoid hariç) daha yüksek belirlenmiştir. Araştırma bulgularımız sonucunda; incelenen tüm parametreler göz önüne alındığında Antalya'nın (Alanya ve Gazipaşa dışında) açıkta muz yetiştiriciliğinin yapılamadığı lokasyonlarda, passiflora için yetiştirme sistemi olarak örtüaltı, terbiye sistemi olarak ise verim bakımından modifiye T ve meyve kalite kriterleri açısından ise Y terbiye sistemi önerilmiştir.