Gazzâlî öncesi tasavvufta iç tenkit geleneği

Tasavvuf, sûfilerin söylemiyle kâl ilmi olmaktan ziyade bir hâl ilmidir. Ehl-i tasavvuf, Kuşeyrî'nin ifadesiyle sahâbe ve tabiînden sonra onların izinden gidenlere verilen bir addır. Bununla beraber zaman zaman bu grubu temsil ettiği düşünülen kimselerden dine muhalif çeşitli söylem ve eylemler sadır olabilmektedir. Bu durum tasavvuf karşıtları kadar sûfîler tarafından da eleştirilmiş ve sûfî müellifler tarafından bir iç tenkit geleneği oluşturulmuştur. Tasavvufun temel eserlerinin yazıldığı hicrî V. yüzyılla kısıtladığımız tezde, ilgili dönemde ortaya çıkan, aykırı inanç ve amellere sûfîlerin hızlı refleks göstererek karşı duruş sergiledikleri göze çarpmaktadır. Dönemde yaşayan sûfî müelliflerin eserleri incelendiğinde amelî, kalbî ve itikadî konulara dair tenkitler olduğu görülmektedir. Seyr-i sülûk esnasında sûfilerde çeşitli hatalar oluştuğu, zühd hayatı yaşamak iseyen bazı şahsiyetlerin ifrat veya tefrite düşebildiği vurgulanan hususlardandır. Ayrıca, makam ve hâller ile ilgili rahmânî ilhamla şeytanî vesveselerin birbirine karışabileceği zikredilmektedir. Amelî ve kalbî fiillerin yanında itikâdî konularda çeşitli eleştirilerin olduğu görülmektedir. Allah'ın görülmesi (rü'yet), fenâ fi'llâh, velâyet gibi konularda bazen küfür ithamına varacak kadar şiddetli eleştiriler bulunmaktadır. Sûfîlerin bu eleştirilerinin tasavvufun Kur'ân ve sünnet çizgisinde kalması gayesine matuf olduğunu söyleyebiliriz. İç tenkit geleneğinin ilk dönem tasavvuf eserlerinde olduğu gibi günümüzde de sürdürülmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bunun son dönemlerde insanların manevî yönelişini istismar eden yapılara karşı mücadele için büyük önemi haiz olduğu kaydedilebilir. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Sûfî, Tenkit, Amel, Kalp, İtikat