Geleneksel kültürde yaşlı ve yaşlılık: Kırşehir örneklemi

Kültür, İnsanlığın başlangıcından itibaren günlük uygulamalar ve çekirdek temaların zaman içinde kült hâline gelmesiyle kitlelere mal edilen değerler bütünüdür. Kültür araştırmalarında kültürü incelemek onun dışına çıkmayı gerektirir. Bunu yapmak için ilk olarak gruplar arası karşılaştırılmaların yapılması ikinci olarak ise örtük kültürel çevrelerin farklılık ve benzerliklerinin ortaya konulması gerekmektedir. Yaşamın tamamı kültürün içinde yer almaktadır. Yaşlılık, insan hayatının son evresi olarak kültürel açıdan incelenmesi gereken bir alandır. Yaşlılığa bağlı olarak oluşan algı, yargı ve davranış biçimlerinin incelenmesi, örtük alanların ortaya çıkarılması kronolojik düzlemde kültürün son evresinin diğer kitlelerle koordine olmasını ve ortak kültürel kodların bellekte canlı kalmasını sağlayacaktır. Kültürü oluşturan tüm alanların yaşlılıktan beslendiği ve geleneğe katkı sağladığı muhakkaktır. Yaşlılık gelenek dâhilinde insanlık tarihiyle eş zamanlı bir kültürel geçmişe sahiptir. Bu çalışmanın temel amacı yaşlılığın kültürel düzlemde kültürü oluşturan ve aktaran bir alan olduğunu ortaya koymaktır. Yaşlılığa bağlı olarak oluşan iç ve dış dinamikler, kültürün temel bileşenlerini ortaya koymaktadır. Yaşlılık kültürünü ortaya koymak bir diğer anlamda kültürün panoramasını ortaya koymaktadır. Türk kültüründeki yaşlı verileri, araştırma sahasında ortaya çıkan veriler mukayese edilerek, Türk kültüründe yaşlılık kültürü ve kimliği, gelişim ve değişimi, farklılıkları, süreklilikleri, sürekliliği sağlayan iç-dış dinamikler tasnif edilmiştir. Araştırmanın amacı, kapsamı, önemi ile yöntem ve tekniklerinin ele alındığı giriş bölümünden sonra Yaşlılık ile ilgili temel kavramlar ve yaklaşımlar, birinci bölümde tasnif edilmektedir. Yerli ve yabancı çalışmaların incelendiği bu bölümde, gelenek kültürü, yaşlı kimliği/yaşlı kültürü, klişe, yaşlı tipolojisi kavramları hakkında bilgi verilmektedir. Yaşlılık ile ilgili yapılmış olan bilimsel çalışmalar ve kurumlar ilk bölümde belirtilmiştir. Çalışmada kültür paydası altında gelenek, klişe, yaşlılık terimleri değerlendirilip kültürel yaşlı kimliğinin çerçevesi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu tezin ikinci bölümünde Türk yazılı kültür kaynaklarında yer alan yaşlı imgesi beş temel eser esas alınarak incelenmiştir. Yaşlılık kültüründe yer alan inanç ve uygulamaların Türk kültüründeki yeri Türk kültürünün temel kaynaklarına bağlı kalınarak tarama yoluna gidilmiştir. Türk kültürünün yazılı kaynakları, uzak tarihten yakın tarihe doğru yaşlılık, ihtiyarlık başlıkları ile taranmıştır. Üçüncü bölümde Türk sözlü edebiyat kaynaklarında yaşlı imgesi, halk edebiyatının alt kadrolarında bağlı kalınarak taranarak halk kültüründe yaşlılığın yeri aktarılmaya çalışılmıştır. Bu tezde tekrar yapmayı önlemek ve daha iyi bir şekilde anlaşılmasını sağlamak amacıyla sözlü edebiyat ürünleri halk edebiyatı kadroları dâhilinde incelenecektir. Tezin dördüncü bölümünde ise ele geçen verilerden hareketle Türk toplumsal cinsiyet kültürü paydasında yaşlılık tipolojisi oluşturulacaktır. Bu bölümde temel amaç yaşlılığın halk belleğinde yer edinmiş kalıp ifadelerini tip ve klişe alt başlıkları altında tasnif etmektir. Tezin beşinci bölümü çalışmanın alan araştırmasının yapıldığı Kırşehir yöresinde ait kültürel veriler oluşturmaktadır. Kırşehir'de yaşlı kimliği başlıklı bu bölümde, yörede bulunan 65 yaş üstü ve altı kişilerle mülakat yoluna gidilerek yaşlı kimliği ile ilgili veriler ortaya çıkarılmıştır. Anadolu sahasında yaşayan yaşlılık kültürünün çeşitli yörelerdeki inanma ve uygulamalar da bu bölüme örnekler hâlinde eklenerek, yaşlı kimliğinin güncel durumu incelenmiştir. Yaşlı nüfusun yoğun olması sebebiyle örneklem alanı olarak Kırşehir yöresi ele alınmıştır. Bu verilerin özelliği, 65 yaş üstü grubun kültürel alanının ortaya çıkarılmasıdır. Çalışmanın tamamında hedeflenen yaşlılığın geleneksel bir kültür alanı olduğunu ortaya çıkarmaktır.